Emu Nsɛm
Sɛnea Ɛwɔ Soro No, Saa Ara Na Ɛwɔ Fam
Nkyerɛkyerɛ a Emu Dɔ Fa Wo Mu Biakoyɛ ne Da Biara Asetena Nsakrae Ho
Po 3 · Nkyerɛkyerɛ a Emu Dɔ a Wɔatrɛw Mu
Wisdom Sage
Book of Wisdom University · gptawake.com
Nhoma no ne ɔkenkanfo no ho asɛm
Nhoma yi hokwan © 2026 Wisdom Sage. Wɔakora hokwan nyinaa so. Nkyerɛkyerɛ foforo, ntetee ne nsɛm a wɔde yɛ nhwɛso wɔ nhoma yi mu no yɛ nea obi ankasa de sua ade. Sɛ obi bɛsan atintim nhoma no anaa nkyerɛkyerɛ nneɛma a ɛka ho de ayɛ aguadi a, ɛsɛ sɛ onya ho kwan.
Nkyerɛkyerɛ yi trɛw nsɛmti a ɛwɔ As Above, So Below: Practical Applications of the Golden Rule Across All Areas of Life no mu. Ɛde nneɛma a ɛne wɔn ho hyia no yɛ ɔkwan a yɛfa so hwɛ honhom ne nyansapɛ mu nsɛm, na ɛde abrabɔ a wotumi hu sɔ ne dwumadi hwɛ. Nsɛm a wɔde yɛ nhwɛso no yɛ nkyerɛkyerɛ nti na wɔatoto; ɛnyɛ adansedi anaa nea wɔhyɛ ho bɔ sɛ ɛbɛba. Edin no nnyina hɔ mma adwumafo anaa asuafo bi a wɔwɔ hɔ ankasa.
Akwahosan ntetee no yɛ nneɛma a wubetumi apaw de aboa wo adwene ne w'ahotɔ a ɛtaa ba; ɛnyɛ yare a wohu anaa ayaresa. Sika ho nhwɛso no kyerɛ nhyehyɛe ne gyinaesi ho suban; ɛnyɛ sika a wɔde hyɛ adwuma mu ho afotu. Ma wo tebea, w'ahoɔden ne mmara a ɛwɔ wo mpɔtam no nkyerɛ sɛnea wode dwumadi no bedi dwuma. Sɛ ahobammɔ, yare, ɛka anaa wo mmara mu hokwan ho asɛm wom a, fa wɔn a wɔfata mmoa ka w'ankasa wo susuw ho ho.
Krataa a wɔakyerɛw akɔma osuani no
Wubetumi ate honhom mu asɛm bi ase na w'abrabɔ akɔ tia. Wubetumi aka asomdwoe ho asɛm, nanso woahyehyɛ da biara sɛ biribiara yɛ ntɛm ara. Wubetumi akyerɛ nneɛma bebree a obi nya ho ade, nanso woampɛ sɛ wohwɛ wo sika kyerɛwtohɔ mu. Wubetumi akamfo ɔdɔ, nanso woagyae nkɔmmɔ biara a ɛyɛ den ama komm. Nsonsonoe a ɛda nokware a w'ani gye ho ne nokware a wode bɔ bra ntam no ne nhoma yi adesuadan.
Sɛnea ɛwɔ soro no, saa ara na ɛwɔ fam no frɛ yɛn sɛ yɛnhwehwɛ abusuabɔ a ɛda asetena afa ahorow ntam. Wɔ nkyerɛkyerɛ yi mu no, soro betumi ayɛ gyinapɛn, anisoadehu, abusua mu asɛm a woanya anaa honhom mu botae pa. Fam nso betumi ayɛ bere nhyehyɛe, nkɔmmɔ, sika tua, suban anaa ahyehyɛde a nnipa bom yɛ. Eyinom yɛ tete asɛm bi nkyerɛase a wobetumi de ayɛ adwuma. Ɛnkyerɛ sɛ amansan di ankorankoro biara apɛde akyi.
Nhoma a edi kan no de adwene, akwahosan, abusuabɔ, adwuma, mpɔtam, ɔhaw ne honhom mu atirimpɔw buee pon. Saa nhoma yi kɔ mu kɔ akyiri. Yɛbɛhwehwɛ gyinae nketewa a ɛma ahofama a ɛwɔ onipa mu nya nipadua wɔ abɔnten no mu. Yɛbɛhwehwɛ ɔkwan a ɛsan ba mu nso: sɛnea ɔdan, mmara, abusuabɔ anaa sikasɛm mu tebea hyehyɛ nea onipa hu sɛ ebetumi ayɛ yiye wɔ ne mu no.
Ɛnyɛ sɛ wunni tumi biara, na ɛnyɛ wo nkutoo nso na woyɛ biribiara a ɛto wo no. Nnipa foforo tumi paw wɔn ade. Nipadua wɔ nneɛma a ɛwɔ abɔde mu a ɛyɛ nokware. Ahyehyɛde nkyɛ akwan pɛpɛɛpɛ. Asiane tumi ba. Nyansa bisa baabi a wubetumi ama mmuae, mmoa ko a wuhia ne tebea ko a ɛhia sɛ nnipa bom sesa. Ɛnhyɛ wo sɛ gye tom sɛ wo na wotwee ɔhaw biara baa wo so.
Fa saa nkratafa yi sɛ osuani a ɔresua n'ankasa ne kyɛfa ho ade. Fa pɛ a wopɛ sɛ wote ase hwɛ nneɛma a wotaa yɛ bio no, na fa ayamhyehye hwɛ tebea a ɛnyɛ wo na wopaw no. Ntetee nya tumi bere a ɛma wudi nokware pii, wusiesie mfomso yiye na wutumi yɛ ade no. Nkyerɛkyerɛ no susudua ne asetena a ɛboa wo ma wubɔ no.
Sɛnea wode nkyerɛkyerɛ yi bedi dwuma
Kenkan ti biako bere biara, na wie emu ntetee ansa na woahuruw akɔ ntease foforo so. Ti biara wɔ nhwɛso nsɛm abien, dwumadi a wobɛyɛ ne nsɛmmisa a ɛboa ma wode sua no bɔ bra. Fa nhoma biako sie nea wuhu. Kyerɛw nea ɛbae ankasa wɔ ɔfã bi, na kyerɛw nea wususuw sɛ ɛkyerɛ wɔ ɔfã foforo.
Fa susudua abiɛsa di dwuma wɔ adesua no nyinaa mu. Nea edi kan, abrabɔ: dɛn na meyɛe? Nea ɛto so abien, tebea: dɛn na ɛboae anaa esiw saa adeyɛ no kwan? Nea ɛto so abiɛsa, nea efii mu bae: dɛn na ɛsesaee, na dɛn na yennim da? Anigye ne nkanyan betumi aka adesua ho, nanso entumi nsi susudua yi ananmu.
Sɛ woresua wo nkutoo a, kenkan nnyinaso no wie na fa nna 30 a wɔde de adesua no hyɛ abrabɔ mu no di dwuma; ɛwɔ nhoma no awiei hɔ. Sɛ ɛyɛ kuw anaa Intanɛt so adesua a wɔde ma tee a, fa dwumadi nhoma a ɛka ho ne adapɛn 12 nkyerɛkyerɛ nhyehyɛe no di dwuma. Ɛsɛ sɛ kuw no ma obi sie n'ankasa nsɛm, ɔnnyae asɛmmisa bi na onnye asɛm bi ntom nso. Obiara nni kuw no ka sɛ ɔbɛka ne bɔne, ɔbɛkyɛ sika anaa ɔbɛka asɛm a ɛyɛ nwonwa.
Paw w'asetena ɔfã biako fa sɔ ahwɛ. Sɛ wobɔ mmɔden sɛ wobɛsesa w'asetena nyinaa wɔ dapɛn biako mu a, ɛtaa ma wobregu na wunya nsusuwii a emu nna hɔ. Sɔhwɛ ketewa ma nnyinasosɛm no da adi. Bɔhyɛ biako a wudi so, sika ho nhwehwɛmu biako a wudi nokware wom, anaa anohyeto biako a obu wom betumi akyerɛ wo ade asen mpaemuka kɛse.
Ntetee titiriw no
Ka gyinapɛn a ɛkorɔn no din. Hwɛ suban a ɛwɔ hɔ mprempren no. Hwehwɛ ɔkwan a ɛka abien no bom. Yɛ nsakrae biako a ɛfata tebea no. Hwɛ nea efii mu bae na san siesie. Wɔ nhoma yi nyinaa mu no, yɛfrɛ saa kwan yi ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia. Ɛyɛ nhoma yi ankasa nkyerɛkyerɛ kwan foforo; ɛnyɛ asɛm a ɛkyerɛ sɛ tete na wɔde anammɔn anum yi hyɛ obi ahintasɛm mu.
Ntetee no kɔ afã abien no nyinaa. Sɛ nneɛma abɔ w'adwene so a, beae a nneɛma nyɛ pii wom betumi aboa. Sɛ ofie mu nneɛma nhyehyɛ yiye a, apam a abusua no bom yɛ betumi ho ahia asen onipa biako n'adwene. Sɛ kuw bi taa de mfomso sie a, ebia ɛhia sɛ wɔsiesie ɔkwan a wɔfa so bɔ amanneɛ no. Onipa mu adwuma ne ɔkwan pa a wɔfa so hyehyɛ nneɛma no fata nkɔmmɔ biako mu.
ƆFÃ I · NNEƐMA A ƐNE WƆN HO HYIA NO HO NTEASE
TI 1 · Nea Sɛnea Ɛwɔ Soro No, Saa Ara Na Ɛwɔ Fam Betumi Akyerɛ
Asɛm no ne ɔkwan a wode bedi dwuma yiye
Ahwehwɛ betumi ama woahu abusuabɔ bi a ɛnkyerɛ ɔkwan biara a ade no nam bae. Saa nsonsonoe no ne adesua yi fapem. Sɛ woka sɛ wubu akwahosan, nanso wonhyɛ ahomegye wɔ wo bere nhyehyɛe mu a, saa nneɛma abien no a enhyia no yɛ nsɛm a ɛboa. Sɛ ɔhɔho bi haw wo a, ɛnyɛ adanse sɛ wo mu fã bi a ahintaw na ɛfrɛɛ no. Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia boa yɛn ma yebisa nsɛm yiye; ɛmma yɛn kwan sɛ yebebu obi foforo amanehunu atɛn.
Wɔde asɛm yi bata Emerald Tablet, krataa tiawa a wɔn amammerɛ de ma Hermes Trismegistus, ho. Nkyerɛase ne nsɛmma a wɔakyerɛw afi bi mu a ɛwɔ Isaac Newton nneɛma a ɔkyerɛw faa nneɛma a wɔde sesa abo ne sika ho no mu no wɔ Newton Project dinhyɛmu sɛ ALCH00017 [1]. Sɛ amammerɛ bi de asɛm ma obi a, ɛnkyerɛ sɛ wɔadi ho adanse sɛ ɔno ankasa na ɔkyerɛwee. Yebetumi asua sɛnea krataa no aka nnipa no a yɛrenhyehyɛ n'asɛfi mfiase ho abakɔsɛm te sɛ nea obi de n'ani hui.
Ɛnnɛ akenkanfo betumi ahu saa nneɛma a ɛne wɔn ho hyia no wɔ The Kybalion a wɔde edin Three Initiates tintimii wɔ 1908 no nso mu [2]. Ɛfiri abakɔsɛm bere foforo a ɛbaa akyiri. Nhoma yi mu no, tete nsɛnkyerɛnne, akyiri nkyerɛase ne yɛn ankasa dwumadi akwan no ntam da hɔ. Obu a yɛwɔ ma amammerɛ mu dɔ bere a yɛgyae sɛ yɛbɛma adwene biara a ɛboa no ayɛ tete de asen nea adanse ma kwan no.
Ntease abiɛsa a ɛboa
Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia betumi akyerɛ sɛ nneɛma abien di nsɛ. Ebetumi akyerɛ nkɛntɛnso: gyidi a ɛwɔ onipa mu ka gyinaesi, anaa mmara a ɛwɔ abɔnten ka abrabɔ. Ebetumi akyerɛ nokware hyia: abrabɔ da gyinapɛn a obi apaw adi. Ntease yi wɔ abusuabɔ, nanso sɛ nneɛma di nsɛ kɛkɛ a, ɛnyɛ adanse sɛ bi anya bi so nkɛntɛnso. Dua mman ne ahyehyɛde mman betumi ama yɛde atoto ho; wɔn nsɛsodi no nkyerɛ sɛ honhom mu tumi biako a ahintaw na ɛma abien no yɛ adwuma.
Wɔ ntetee mu no, dan asɛm kɛse bi asɛmmisa ketewa. Sɛ anka wubebisa sɛ amansan da wo nimdeɛ adi a, bisa sɛnea nea wohwɛɛ kwan no kaa nkɔmmɔ biako. Sɛ anka wubebisa sɛ wo ne nneɛma bebree hyia a, bisa sɛ wo sika a wosɛe ne wo bɔhyɛ ne nea wowɔ ankasa no hyia anaa. Nsɛm pɔtee ma adwennwene nya baabi a ɛbɛkɔ akogye.
Nhwɛso 01 · Adwuma ho nkɔmmɔ a ɛdan atemmu
Ama fi adwuma ho nsɛmmisa ase a wɔamfa adwuma no amma no. Ɔka sɛ honhom mu ahoɔden a ɛwɔ ne mu a ɛba fam na esiw adwuma no kwan. Nea yenim ankasa no sua sen saa: wɔne no kasae, wɔpaw obi foforo, na nea enti a wɔyɛɛ saa no nnna hɔ. N'abamubu no yɛ nokware; amansan ho nkyerɛase a ɔde ma no yɛ n'ankasa nkyerɛase.
Ɔbisa nea wɔhu faa no ho, ɔsan hwɛ nhwɛso a ɔde mae no mu, na ɔtetee sɛnea ɔbɛka n'ahuade mu pefee. Ɔsan susuw sɛ adwuma no fata n'ahiade anaa. Nhyehyɛe ne sɛnea ɔda n'ankasa ho adi no na ɛne wɔn ho hyia wɔ ha. Sɛ ɔbɛnya adwuma daakye no da so ara yɛ nea wonnim. Nkɔso da adi kan wɔ adesrɛ a ɛyɛ den ne ɔkwan a ɔfa so ka huammɔdi no ho asɛm a ɔnha ne ho saa no mu.
Nhwɛso 02 · Asomdwoe wɔ abusua adidipon ho
Kojo pɛ ofie a asomdwoe wom, nanso bere biara a ne babea kasa no, ɔhwɛ nkrasɛm. Mfiase no ɔde asɛm no to ofie no mu tebea so. Sɛ ɔhwɛ yiye a, ohu sɛ ade ketewa a obetumi ayɛ ho biribi ne sɛ ɔka sɛ otie, nanso ɔmma ne babea n'adwene.
Ɔde telefon no to nkyɛn wɔ anwummere adidi bere mu na obisa asɛmmisa biako a ɔntwa ne babea kasa mu. Abusua mu basabasayɛ foforo da so wɔ hɔ. Nanso ne babea wie n'asɛm. Nsakrae no sua na wotumi hwɛ sɛ aba: ofie no mu nipa biako de n'adwene ama asomdwoe no ayɛ ade a wotumi hu.
Ntetee 01 · Yi nokwasɛm fi ne nkyerɛase mu
Paw asɛm bi a ɛbae nnansa yi. Kyerɛw ho nsɛm a mfoninitwa afiri anaa kyerɛwtohɔ betumi adi ho adanse. Wɔ ase no, kyerɛw asɛm a wode kaa ade no ho. Ka nkyerɛase foforo abien. Hwehwɛ adeyɛ biako a ɛbɛboa wɔ nkyerɛase bɛboro biako mu. Yɛ saa ade no na hwɛ nea efii mu bae wɔ dapɛn biako mu.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Ɛhe na mefa nsɛsodi sɛ adanse? Honhom mu nkyerɛase a m'ani gye ho paa no boa me ma meyɛ dɛn? Ɛma metumi gu me ho fi dɛn ho?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Nkyerɛase a ɛboa ma onipa de nokware hyɛ asɛm mu pii, na ɛnyɛ ne ho te sɛ nea etumi kyerɛ amansan nyinaa mu.
TI 2 · Wiase a Ɛwɔ Onipa Mu ne Nea Ɛwɔ Abɔnten
Abusuabɔ a ɛkɔ afã abien
Wo mu wiase no ka nea wohwɛ kwan, atenka, nkae, adwene a wode ma ade ne gyinapɛn ho. Abɔnten wiase no ka honam fam tebea, nnipa ntam abusuabɔ, nneɛma a wowɔ, ahyehyɛde ne afoforo gyinaesi ho. Wɔtaa di wɔn ho dwuma. Gyidi a ɛbu abam betumi ama obi antwerɛ adwuma adesrɛ; sɛ wɔtaa yi no fi mu nso a, ebetumi akyerɛ no sɛ ɔnhwɛ kwan sɛ wɔbɛpo no. Ntetee a edi mũ no hu afã abien no nyinaa.
Fa wo mu yɛ turo bi, na ewiem tebea no yɛ nea atwa ho ahyia. Turohwɛfo no betumi apaw aba ne akwan bi, nanso ontumi mfa ahotoso nnhyɛ osuo sɛ ɛntɔ anaa ɔmma ɔpɛ nnyae. Saa ara nso, ɛnyɛ ewiem tebea no nkutoo na ɛkyerɛ biribiara: nsugu, ahintaw, dɔte ne biakoyɛ tumi yɛ adwuma. Saa mfatoho yi ma onipa tumi ne ne tebea nyinaa da adi.
Ade a ɛtaa san ba no taa wɔ nea ɛhyɛ ase, nkyerɛase, mmuae ne nea efi mu ba. Nea efi mu ba no san yɛ nea wɔde yɛ nkyerɛase a edi hɔ no. Sɛ wususuw sɛ nsɛmmisa yɛ ntua a, wubetumi de ahobammɔ abua. Afoforo betumi agyae wɔn tirim asɛm ka. Wɔn komm no betumi ayɛ wo sɛ ɛkyerɛ sɛ wuntumi nnye wɔn nni. Saa nkɔanim no ahyɛ ne ho den, ɛwom sɛ wɔnsɔɔ adwene a ɛhyɛɛ ase no nhwɛe.
Hu baabi a wubetumi afi ase
Ɛho nhia sɛ wosesa nkɔanim no mu biribiara prɛko pɛ. Ɛtɔ da a beae a wobɛsesa no yɛ mmerɛw sen sɛ wobɛne adwene bi agye akyinnye. Ɛtɔ da a apam a emu da hɔ sesa asɛm bi ntease. Ɛtɔ da nso a obi a ɔboa wo ma wutumi tena asɛm no mu kakra na wopaw ɔkwan foforo. Hwehwɛ baabi a wubetumi afi ase nnɛ.
Mfa nhyiam bi a wutumi twaa mu yiye no nnyɛ adanse sɛ wowɔ biribiara so tumi. Nkɔmmɔ biako a obu wom betumi ama abusuabɔ atu mpɔn, nanso obi foforo betumi akɔ so adi bɔne. W'ade no bo no fã bi wɔ ntease a ɛma ɛda hɔ no mu. Ebetumi akyerɛ sɛ wobetumi asiesie asɛm no, anaa sɛ anohyeto a ɛyɛ den kɛse ho hia.
Nhwɛso 03 · Nkrasɛm a wɔammua
Esi de adwuma ho nyansahyɛ kɔma obi, na onnya mmuae nna abien. Ɔkyerɛ ase sɛ wɔmmu no; ɔde abufuw kyerɛw di akyi na onya mmuae a obi rebɔ ne ho ban. Wɔ sɔhwɛ a wasesa no mu no, ɔma nokwasɛm no tena ne baabi: mmuae no aka akyi; wonnim nea enti.
Ɔkyerɛw sɛ, “Merebisa adwuma ho nyansahyɛ no akyi. Wubetumi asi so dua sɛ Fida no da so yɛ yiye?” Adwumawura no kyerɛ bere nhyehyɛe haw bi mu. Sɛ komm no kɔ so a, obetumi de nyansahyɛ no ato hɔ sɛnea nhyehyɛe a waka no kyerɛ. Animuonyam a ɔwɔ no gyina adeyɛ a emu da hɔ so seesei, na ɛnyɛ afoforo adwene a ɔbɛbɔ ne tirim ahu so.
Nhwɛso 04 · Ɔdan a ɛtaa frɛ adwenefĩ
Daniel frɛ ne ho obi a onni ahosodi, efisɛ ontumi nsua ade wɔ fie. N'adesuapon hwɛ television anim, nkra aba ho kɔkɔbɔ da so sɔ, na abusuafo susuw sɛ ɔwɔ hɔ ama wɔn. Wama n'ankasa ne su asoa ɔhaw a efiri beae a ɔwɔ no mu.
Ɔne wɔn yɛ bere biako a ɛhɔ bɛyɛ dinn ho apam, ɔdan agua no, na ɔde telefon no to baabi foforo. Ɔsua ade simma aduonu na ɔkyerɛw nea otumi wie. Ɔdan no nyi adwene haw biara mfi hɔ. Nanso ɛma adanse sɛ tebea ka abrabɔ, na wobetumi asan ahyehyɛ no.
Ntetee 02 · Yɛ ade biako a ɛtaa san ba no ho mfonini
Ka nea ɛhyɛ ade no ase, wo nkyerɛase a edi kan, mmuae a wotaa de ma ne nea efi mu ba. Fa abɔnten tebea a ɛka saa nkɔanim no ka ho. Twa hyɛ baabi biako a wubetumi asesa a enhia obi foforo pene so no ho. Sɛ tebea ma kwan a, sɔ nsakrae ketewa no hwɛ mprɛnsa. Kyerɛw nea ɛboae ne nea ammoa nyinaa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Tebea bɛn na merefa sɛ me suban mu dɛm? M'ankasa gyinae bɛn na mede tebea retetɛw? Ɛhe na mmoa bɛma nsonsonoe aba?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Nsakrae betumi afi onipa mu, nnipa ntam anaa tebea a atwa wɔn ho ahyia mu.
Emu ne abɔnten nnidiso a ɛsan ba
Abɔnten tebea betumi anya ɔfa biara so nkɛntɛnso.
TI 3 · Nhumu a Ɛnkum Anwonwade Ho Anigye
Nimdeɛ ahorow
Ɔdae betumi ayɛ te sɛ nea ntease wom. Nɔma a wotaa hu betumi atwetwe w'adwene. Nhumu a ɛba prɛko pɛ betumi atwa ade a wotaa yɛ mu. Eyinom betumi ama woasusuw ho, nanso sɛ ade te sɛ nea ɛho hia a, ɛnkyerɛ sɛ ne nkyerɛase yɛ nokware ampa. Anwonwade ho anigye yɛ nea wotumi de ho to so pii bere a etumi gye asɛmmisa tom.
Fa akuw anan di dwuma. Nea wuhu ka nea ɛbae. Nkyerɛase de adwene ma sɛ nea ebia ɛkyerɛ. Adanse boa ma wosɔ asɛm hwɛ. Ahofama kyerɛ nea woapaw sɛ wobɛyɛ. “Mesoo dae sɛ ɔpon bi wɔato mu” yɛ nea wuhu faa ɔdae a wokae ho. “Mete nka sɛ wɔayi me afi adwuma mu nneɛma mu” yɛ nkyerɛase anaa atenka a woabɔ ho. “Wɔanyi me anhyɛ nhyiam abiɛsa a ɛfa me ho mu” de adanse ka ho. “Mebisa sɛ wɔmfa me nhyɛ mu pefee” yɛ ahofama.
Honhom mu kasa taa yɛ basaa bere a akuw yi fra no. Wɔpae nkyerɛase mu sɛ ɛyɛ adiyisɛm, na wɔde ma adeyɛ a ne bo yɛ den anaa wɔrentumi nsan nsiw ano no ho kwan. Nhumu ma saa nkɔanim yi brɛ ase. Bisa sɛ dɛn bio na ebetumi akyerɛ ade no mu, nea adeyɛ a wɔpɛ no bɛma woahwere, ne sɛnea wubetumi de ahobammɔ asɔ ahwɛ.
Kenkan nneɛma a ɛsan ba no a worenhyɛ wɔn
Yɛn adwene paw nneɛma. Sɛ sɛnkyerɛnne bi ho hia yɛn a, ebia yɛbɛtaa ahu no. Saa hu no ankasa betumi aboa: ɛkyerɛ yɛn nea ahyɛ adwene no ma. Ɛnkyerɛ sɛ bere biara a yɛhu no no wɔ abɔnten ahyɛde bi. Fa kyerɛwtohɔ a mfomso, nna a hwee nsi ne nkyerɛase foforo wɔ mu; ɛnyɛ nea ɛyɛ nwonwa na ɛte sɛ nea ɛsi nea wugye di so nkutoo.
Ɛsɛ sɛ yɛhwɛ nyansahu mu nsɛm nso yiye saa ara. Nyansahu mu nneɛma nketenkete a ɛka wɔn ho wɔ ɔkwan a ntam kwan nsiw wɔn abusuabɔ so ne abɔde nhyehyɛe nkutoo nkyerɛ sɛ adwene twe sika ba anaa yare kyerɛ honhom mu huammɔdi. Nhoma a edi kan no mu nkitahodi ho kasa no boa pii bere a mfatoho kɔ so yɛ mfatoho. Ɛho nhia sɛ honhom mu nhumu fɛm nyansahu mu nokwaredi ansa na afata sɛ wosusuw ho yiye.
Nhwɛso 05 · Nɔma bi ne aguadi ho gyinae
Ɔguadini bea bi taa hu nɔma koro no ara bere a wasusuw aguade bebree a ɔbɛtɔ ho. Ɔfa no sɛ nkuranhyɛ. Ansa na ɔbɛtɔ no, ɔhwehwɛ adetɔfo pɛ, adekorabea, nea ɔde nneɛma ba no nokwaredi ne aguade a wɔantɔ no bo mu.
Nɔma no betumi akɔ so ayɛ ne ho sɛnkyerɛnne a ntease wom. Ɛnsi aguadi no mu nhwehwɛmu ananmu. Ɔde aguade kakraa sɔ hwɛ kan. Sɛ wɔtɔ a, onya nsɛm a obetumi de ayɛ adwuma; sɛ ankɔ yiye a, ne hwere no wɔ anohyeto. Nhumu ama anigye no anya beae a asɛyɛde wom.
Nhwɛso 06 · Nhyiam a ɛkanyan nnipa denneennen
Ɔkyerɛkyerɛfo bi ka sɛ obiara a obisa ne kwan ho asɛm si nneɛma bebree a obenya kwan. Nhyiam no kanyan Sena, nanso ɔte nka a ɛnyɛ no dɛ sɛ wɔrehyɛ no sɛ ontua sika ntɛm ara. Ɔgye bere, ɔsrɛ sɛ wɔmfa nhyehyɛe no nkyerɛw, na ɔne obi a ɔmfra mu susuw ne bo ho.
Ɔde emu nsɛm, wɔn abrabɔ ne nhyehyɛe no bu ade a wɔde rema no atɛn, na ɛnyɛ nkanyan a ɛwɔ ɔdan no mu no. Nkyerɛkyerɛ a entumi nnyina adwenesusuw ahomegye tiawa ano no fata nhwehwɛmu. Ebia ɔbɛpene so, nanso ɛbɛyɛ pene a wasusuw ho.
Ntetee 03 · Fa nhumu ho kyerɛwtohɔ di dwuma
Fa osuahu biako a ntease wom no kyerɛw nea wuhui, wo nkyerɛase, adanse a ɛwɔ hɔ ne ade a wopɛ sɛ woyɛ. Fa ade biako a ebetumi akyerɛ sɛ wo nkyerɛase nyɛ nokware ka ho. Sɛ wubetumi atwɛn a, twɛn ansa na woahyɛ ade kɛse ho bɔ. Baabi a ebetumi ayɛ yiye no, paw sɔhwɛ ketewa a wubetumi asan asesa. San hwɛ sɛ wo nkyerɛase bɛyɛɛ nea ɛboa, nea ɛyɛ nokware pii, abien no nyinaa, anaa emu biara.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Wobetumi abisa me nkyerɛase ho asɛm? Mekora nea enhyia no ho kyerɛwtohɔ? Dɛn na ɛbɛsesa m'adwene?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Anwonwade ho anigye bue pon; nhumu boa wo ma wuhu sɛnea wobɛfa mu.
TI 4 · Gyinapɛn a Ɛrenya Nipadua
Ɔkwan a ɛka botae pa ne adeyɛ bom
Gyinapɛn yɛ nea wokyerɛ wo dɔ ne ahwɛyiye kɔ so. Botae yɛ nea wohwɛ kwan sɛ wubedu ho. Ntetee yɛ biribi a woyɛ ankasa. Sɛ wubu adesua a, botae betumi ayɛ adesua bi a wubewie, na ntetee ayɛ ade a wubesua Benada anwummere. Sɛ wode abiɛsa no fra a, ɛma abam bu: gyinapɛn a w'ani gye ho betumi ayɛ te sɛ botae a woredi akyi, ɛwom sɛ wunnya nhyehyɛɛ adeyɛ biara.
Bisa sɛnea wo gyinapɛn bɛda adi wɔ baabi a obi foforo betumi ahu. Nokwaredi betumi ada adi sɛ sika a wɔaka no ho krataa a wosiesie. Ayamhyehye betumi ada adi sɛ wutie a wompere sɛ wode afotu bɛma. Nneɛma a wɔde ahyɛ wo nsa so hwɛ betumi ada adi sɛ wosiesie afiri ansa na asɛe. Ɛho nhia sɛ woma adeyɛ no yɛ kɛse. Da biara abrabɔ mu na botae pa nya gyidi.
Ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia no fi ase sɛ wobɛka gyinapɛn bi wɔ kasa a emu da hɔ mu. Afei hwɛ suban a ɛwɔ hɔ no a worenhyɛ no nsɛm foforo. Hwehwɛ ɔkwan a ɛka wɔn bom: adeyɛ, apam, nimdeɛ, nneɛma a ɛwɔ hɔ anaa beae nsakrae. Yɛ nsakrae biako a ɛfata. Awiei no, hwɛ nea efii mu bae. Ɔsiesie yɛ ntetee no fã; ɛnyɛ adanse sɛ adwene a wode fii ase no nni mfaso.
Nneɛma a ɛsɛ sɛ wopaw ntam da adesua ankasa adi
Gyinapɛn betumi ako atia ne ho. Ayamye ne sika mu pintinn tumi twe kɔ afã ahorow. Nokwaredi ne ankorankoro ahintasɛm nyinaa fata ahobammɔ. Mmuae a anyin nhyɛ gyinapɛn biako mma ɛmpopa foforo no. Ɛbisa adeyɛ a ɛfata na ebu tebea no.
Ɛtɔ da a ɔkwan a ɛka wɔn bom no yɛ anohyeto. Ɔkyerɛkyerɛfo a ɔpɛ sɛ obiara nya kwan betumi ama nnipa dodow pɔtee bi atuaka a wɔatew so, sen sɛ ɔbɛhyɛ bɔ a enni ano. Ɔwofo a ɔpɛ sɛ ɔwɔ hɔ ma ne mma betumi abɔ dɔnhwerew biako ahomegye ho ban, na n'adwene a ɔde bɛma akyiri no atena hɔ. Anohyeto betumi ayɛ ɔkwan a gyinapɛn nam so tena ase.
Nhwɛso 07 · Ayamye bɔhyɛ no
Abena pene so sɛ ɔbɛboa obusuani biara a ɔbɛsrɛ sika. N'ayamye dan ahintasɛm, ɛka fa ne yaw a ɛhyɛ mu. Osusuw sɛ ano aduru ne sɛ ne koma bɛyɛ den. Ɔhaw a emu dɔ no ne bɔhyɛ a enni ano a ɔde nneɛma a ɛwɔ anohyeto bɛma.
Obu nea obetumi de ama bere a watua nea ɛho hia ne ahyɛde a ɔwɔ dedaw akyi. Ɔka saa anohyeto no ansa na adesrɛ foforo aba. Abusuafo binom abam bu. Ne mmoa no sua, nanso wotumi de ho to so. Nea ɛwɔ abɔnten no da ayamhyehye ne nneɛma sohwɛ nyinaa adi seesei.
Nhwɛso 08 · Nokwaredi wɔ aguadi ketewa mu
Ɔdetɔnfo bi hu sɛ adetɔfo bi atua ka no mprenu. Obiara nnkae. Obetumi aka sɛ ɔyɛ nokwafo na watwɛn sɛ mfomso no beyi ne ho afi hɔ, anaasɛ obetumi ama gyinapɛn no ada adi.
Ɔhwehwɛ kyerɛwtohɔ no mu, ɔnam ɔkwan a ɛfata so ne adetɔfo no di nkitaho, na ɔyɛ sika no sanma ho nhyehyɛe. Nea efi mu ba ntɛm ne sika kyerɛwtohɔ a wɔasiesie. Edin pa ho mfaso betumi aba akyiri, nanso wɔnhyɛ ho bɔ. Ɔde nokwaredi di dwuma efisɛ sika no nyɛ ne de a ɔde bɛsie.
Ntetee 04 · Si ɔkwan biako a ɛka wɔn bom
Kyerɛw gyinapɛn biako, nea ɛne wo suban nhyia nnɛ no biako ne ɔkwan biako a ebetumi aka wɔn bom. Ka adeyɛ ketewa koraa no, tebea a ehia ne da a wobɛsan ahwɛ mu. Wie adeyɛ no ansa na wode foforo aka ho. Sɛ ankɔ yiye a, hu sɛ nea esiw kwan no yɛ ahoɔden, nimdeɛ, nhyehyɛe, nneɛma a wonni anaa ɔpɛ a enni hɔ. Paw mmuae a edi hɔ no sɛnea ɛte.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Gyinapɛn bɛn na meka ho asɛm pii sen sɛ mede bɔ bra? Gyinapɛn foforo bɛn a ɛne no pere no na ehia m'adwene? Ɔkwan bɛn so na anohyeto bɛma m'ahofama ayɛ nea wotumi de ho to so?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Wotumi kyerɛ botae pa bere a wotumi dan no adeyɛ a wobetumi asan ayɛ.
Ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia
ƆFÃ II · ADESUADAN A ƐWƆ ONIPA MU
TI 5 · Wo Nipaban ne Nsɛm a Wotaa Ka Fa Wo Ho
Ma wo nipaban mu kwan nna hɔ mma nkɔso
Nsɛmfua “Meyɛ” betumi akyerɛ osuahu bi anaa ato no afiase. “Meresua sɛnea mɛhwɛ sika so” ma adeyɛ nya kwan. “Sika de, m'asɛm asi” dan ɔhaw yɛ atemmu a ɛnni awiei. Edin a ɛhyɛ wo anuonyam anaa nea ɛhaw wo no mu biara ntumi nsi wo nneyɛe a wobɛsua ho ade no ananmu.
Nipaban ho nsɛm taa fi abusuabɔ mu. Abofra a wɔfrɛ no ɔhawfo betumi asua sɛ ɛnsɛ sɛ ogye n'ahiade biara di. Osuani a wɔkamfo no ne nkonimdi nkutoo nti betumi ahu mfomso a ɛtaa ba no sɛ ɛde ne kuw mu kyɛfa to asiane mu. Eyinom yɛ nneɛma a yebetumi ahwehwɛ mu, na ɛnyɛ yare din a yɛde bɛto obi so. Ɛho nhia sɛ wohu nea biribiara fi bae no pɛpɛɛpɛ ansa na woatete wo ho wɔ mmuae foforo mu.
Fa wo ho nkyerɛkyerɛmu a adanse betumi asɔ ahwɛ di dwuma. Sɛ anka wobɛka sɛ wowɔ ahotoso bere nyinaa a, ka onipa ko a woresua sɛ wobɛyɛ ne suban a ɛbɛboa saa. “Meretete me ho sɛ mɛkasa pefee denam asɛmmisa biako a emu da hɔ a mibebisa so” boa, efisɛ wubetumi ayɛ no nnɛ.
Nya adanse a womfa wo bo nto nhyehyɛe so
Ahofama a wudi so betumi ahyɛ gyidi a wowɔ wɔ wo nneyɛe mu den. Nanso ɛnsɛ sɛ bo a wowɔ sɛ onipa no foro san ba fam sɛnea wo nkonimdi nnidiso te wɔ kyerɛwtohɔ so no. Ntetee a woanyɛ no kyerɛ sɛ woanyɛ ntetee no. Ebetumi akyerɛ ɔbrɛ, nhyehyɛe a entumi nyɛ yiye, ahiade ahorow a ɛrepere anaa kwatim. Hwehwɛ nea efii mu bae no mu ansa na woadan ade no yɛ asɛm a ɛfa wo nipa no nyinaa ho.
Botae no ne nipaban a etumi dannan: ɛyɛ den a ɛbɛkyerɛ adeyɛ kwan, na ebue a ɛbɛma woasua. Honhom mu nyin yɛ den bere a “onipa a wanyan” din no mma obi nnye tom sɛ n'adwene atu afra no. Nyansa tumi ka sɛ, “Minnya ntee eyi ase,” a aniwu remfa no nhwe ase.
Nhwɛso 09 · Osuani a ɔnte nɔma ase
Yaw kwati sika nhyehyɛe ntetee, efisɛ ogye di sɛ nɔma nsɛm sen n'ahoɔden. Ne gyidi no wɔ abakɔsɛm, nanso nea ɛyɛ nnɛ ne sɛ ɔkwati ade no. Ofi ase wɔ sika dodow anan so: nea onya, ka a ɛho hia, sika foforo a ɔsɛe ne nsonsonoe no.
Ɔsrɛ obi a ogye no di sɛ ɔnhwɛ akontaabu no mu. Nea edi kan ba no nyɛ sika ho nimdeɛ a edi mũ; ɛyɛ kratafa biako a wawie. Saa adwuma yi a ɔsan yɛ no ma onya adanse ma asɛm a ɛyɛ nokware pii: sɛ onya mmoa a, obetumi asua akontaabu mu nimdeɛ bi a ɛwɔ anohyeto.
Nhwɛso 10 · Ɔkyerɛkyerɛfo a ontumi nka sɛ mepa wo kyɛw
Honhom mu ɔkyerɛkyerɛfo bi ka da bi ho asɛm a ɛyɛ mfomso wɔ baguam. Osuro sɛ ɔbɛgye mfomso no atom no bɛsɛe ne tumi. Ɔkɔ so gyina mfomso no akyi kosi sɛ nkɔmmɔ no dan n'ahomaso ho asɛm.
Wɔ mmuae foforo mu no, ɔsiesie da no pefee na ɔda nea ohuu mfomso no ase. Ɔkyerɛ nsonsonoe a ɛda ne dwumadi ne sɛ onni mfomso da ntam. Nea ɛne ne ho hyia wɔ dwumadi mu ne ahobrɛase a ɔpae mu ka ne ɔsiesie a ɔyɛ wɔ baguam. Obu betumi ayɛ kɛse anaa atew so; ɔsiesie a nokware wom da so wɔ hɔ.
Ntetee 05 · San kyerɛw asɛm a woasi so pi
Paw nipaban ho asɛm biako a ɛto wo ano. Ka suban pɔtee a ɛhyɛ akyi no. Yi atemmu a ɛka wo nyinaa no fi hɔ, na fa adesua ho asɛm ne adeyɛ pɔtee si ananmu. Wɔ dapɛn biako mu no, boaboa adanse nketewa abiɛsa ano, a huammɔdi ho asɛm a nokware wom ka ho. San hwɛ sɛ asɛm foforo no ma adeyɛ yɛ mmerɛw na nokware wom pii anaa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Hena na onya nipaban a mekɔ so da no adi yi mu mfaso? Mfomso bɛn na misuro sɛ ebetia me bo? Nimdeɛ ketewa bɛn na ɛbɛma asɛm a ayamye wom no ayɛ nea wotumi gye di?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ma wo nipaban nkyerɛ ntetee kwan, nanso mma ɛnnan afiase a ɛsiw adesua kwan.
TI 6 · Adwene a Wode Ma Ade ne Wiase a Wokɔ So Ma No Aduan
W'adwene a wode ma ade yɛ ade a wode yɛ adwuma
Nea wode w'adwene si so no bɛn w'adwene ne gyinae a edi hɔ pii. Eyi nkyerɛ sɛ ɔhaw a woabu w'ani agu so no yera. Ɛkyerɛ sɛ nea wotaa hyia betumi aka nea ɛyɛ ntɛm, nea ɛtaa ba anaa nea wopɛ wɔ w'ani so. Da a wo de wo ho toto afoforo ho nyinaa ma adwene no aduan foforo, sen da a wode adwuma a adwene si so, nkɔmmɔ ne ahomegye ahyɛ mu.
Enti w'adwene ho banbɔ yɛ nneɛma sohwɛ. Fi ase hwɛ sɛnea ɛnenam. Tebea bɛn na ɛma wo ara wopɛ sɛ wode adwene si ade so? Afei bɛn, nkɔmmɔ bɛn anaa suban bɛn na ɛtaa twe wo fi ho? Bere bɛn na nsɛm boa wo ma woyɛ ade, na bere bɛn na ɛma wokɔ so yɛ basaa kɛkɛ?
Honhom mu ntetee a ɛsrɛ wo sɛ woma w'adwene ba nea ɛrekɔ so so no nso nboa wo nhyehyɛ sɛnea ɛbɛyɛ yiye. Kɔkɔbɔ a ɛho nhia a wudum no betumi aboa sen sɛ wobɛkasa atia wo ho sɛ wotee no. Sɛ wohyɛ bere a wobɛfi adwuma bi ase ne bere a wubewie no a, woma adwene nya anohyeto. Anohyeto no nyɛ asotwe; ɛyɛ ɔkwan a wode ma nea ɛho hia no kwan.
Paw nea ɛma wo nyin ne asɛyɛde
Mfa nsɛm ho anohyeto mmɔ nokware a wɔpo no abom. Ebia ehia sɛ wote mpɔtam haw, ka a ɛsɛ sɛ wutua anaa abusua mu asɛm a ɛyɛ den. Asɛmmisa no ne sɛnea wobɛfa ho ɔkwan a ɛboa mmuae. Nsɛm akyidi a enni ano betumi ama woate nka sɛ wowɔ mu, bere a ɛresɛe ahoɔden a wode bɛyɛ adwuma a ɛboa.
Sɔ nnidiso a woapaw no yi hwɛ: gye nsɛm, hu sɛnea ɛfa wo ho, paw adeyɛ anaa bere a wobɛsan aba ho, na san kɔ adwuma a wowɔ so no so. Sɛ worentumi nyɛ biribi nnɛ a, gye nea wunnim no tom. W'adwene nyɛ afɔrebɔde a ɛsɛ sɛ ɛda haw biara so daa.
Nhwɛso 11 · Wo ho a wode toto afoforo ho ansa na woanɔpa adidi
Mavis fi anɔpa no ase hwɛ adwumayɛfo a wɔanya nkonimdi wɔ Intanɛt so. Ebedu bere a obue n'ankasa nkyerɛwee no, ɛyɛ ne sɛ entumi nni dwuma. Ɔfrɛ eyi talente a onni. Suban a wotumi hu no ne sɛ da biara ɔde ne ho toto afoforo ho ansa na wabɔ biribi.
Wɔ dapɛn biako mu no, ɔkyerɛw simma dunum ansa na wabue nkitahodi ntam. Ɛho nhia sɛ ogye di sɛ n'adwuma no yɛ soronko. Nea ehia ara ne sɛ ɔbɛyɛ biribi ansa na ɔde afoforo nsɛm a wɔapaw mu de wɔn ho akyerɛ no asusuw ne ho. Ne susudua ne nkyerɛwee a wawie, na ɛnyɛ ahotoso a ɛba ntɛm ara.
Nhwɛso 12 · Amanneɛbɔ a enni awiei
Mpɔtam nhyehyɛɛfo bi hwɛ nsɛm foforo anwummere nyinaa. Ɔte nka sɛ ɔredi n'asɛyɛde, nanso ɔnna yiye bio na ɔpa nhyehyɛe ho telefon nkɔmmɔ. Ɔpaw mmere abien a ɔbɛhwɛ nsɛm ne ɔkwan bi a nkrasɛm a ɛhia ntɛm ankasa bɛfa so.
Ɔdan dadwen biako yɛ adwuma pɔtee ma kuw no. Saa sɔhwɛ yi nni ɔman no haw no ho dwuma. Ɛsɔ hwɛ sɛ nsɛm ho nnidiso a emu da hɔ boa no ma ɔboa daa. Ɔhwehwɛ nsɛm a ɛho hia a onya ne nea wabɔ ho bɔ a otumi di so no nyinaa mu.
Ntetee 06 · Hwehwɛ w'adwene a wode ma ade no mu
Di da no mu mmere abiɛsa a ɛtaa ba akyi. Kyerɛw adwuma a wopɛɛ sɛ woyɛ, ntwitwa ne nea wowiee ankasa. Paw ntwitwa a wubetumi akwati no biako na san hyehyɛ beae no. Bɔ bere tiawa a wode adwene besi adwuma so ho ban nna anum. Ma nhyehyɛe no ntumi nyɛ yiye a enhia sɛ wo nkanyan bɛyɛ pɛ bere nyinaa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na enya m'adwene a eye paa? Dɛn na mehwere bere a mefi da no ase bua nneɛma a ɛba ara no? Nsɛm ho anohyeto bɛn na ɛbɛboa me ma madi m'asɛyɛde yiye?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Adwene a wode ma ade ma gyinapɛn kwan ma ɛdan adeyɛ.
TI 7 · Atenka sɛ Nsɛm ne Ahoɔden
Ɛsɛ sɛ wotie atenka
Abufuw betumi akyerɛ anohyeto a wɔabu so. Ehu betumi abɔ wo kɔkɔ wɔ asiane anaa tete anidaso bi ho. Awerɛhow betumi aka adehwere ho. Saa nkyerɛase yi mu biara mma ara kwa. Atenka yɛ osuahu a ɛyɛ nokware, nanso nea ɛkyerɛ no betumi ahia nhwehwɛmu. Sɛ wutie yiye a, wubu atenka no a womma ɛnyɛ tumi baako a ɛkyerɛ abrabɔ nyinaa.
Wɔ nhoma yi mu no, atenka ahoɔden kyerɛ sɛnea wo nipadua ne w'adwene nya nkanyan, sɛnea atenka no ano yɛ den ne wo ahosiesie sɛ wobɛyɛ ade. Ɛnyɛ honhom mu ahuruw dodow a wɔasusuw. Saa nsonsonoe yi ma yetumi de kasa a ɛkanyan adwene di dwuma a yɛrenyɛ yɛn ho te sɛ nea yɛahu tumi bi a aniwa nhu no yare. Bisa baabi a wote atenka no, ade a ɛbae ansa na ɛreba ne mmuae a ɛbɛboa tebea no.
Ahomegye tiawa ma osuahu ne adeyɛ ntam kwan ketewa. Ebetumi ayɛ w'anan a wode besi fam, ɔdan no mu a wobɛhwɛ anaa sɛ wobɛsrɛ sɛ montwa nkɔmmɔ no ntoa so akyiri. Ahomgu ntetee ntena nea ɛyɛ wo dɛ na wo ara wopaw mu; ɛho nhia sɛ wohyɛ wo ho siw w'ahome. Sɛ ntetee bi ma wo haw yɛ kɛse a, gyae na yɛ ade foforo a ɛma wo koma tɔ wo yam anaa hwehwɛ mmoa a ɛfata.
Paw sɛnea wobɛda atenka adi a wususuw nea efi mu ba ho
Ɛnyɛ atenka a wuhyɛ no mu ne nea wode bɛyɛ biribiara nkutoo na ɛwɔ hɔ. Wubetumi aka no din, akyerɛw no wo nkutoo, afi hɔ kakra, ahwehwɛ mmoa anaa aka adesrɛ pɔtee. Nea eye paa no gyina ahobammɔ ne tebea so. Kyerɛwtohɔ betumi aboa ma abufuw mu ada hɔ; entumi nsi anohyeto a ɛho hia anaa asɛm a wobɛde akɔ ahyehyɛde hɔ no ananmu.
Atenka mu nyin ka ɔsiesie ho. Sɛ wokasae den a, kyɛwpa a ɛboa ka suban no din, egye nea ɛyɛe no tom na ɛkyerɛ nsakrae a wobɛbɔ mmɔden ayɛ. Sɛ wokyerɛ wo dadwen mu a, ebetumi de ntease aka ho. Ɛnsɛ sɛ ɛpopa wo asɛyɛde wɔ nea wokae no ho.
Nhwɛso 13 · Abufuw wɔ nnidiso mu
Obi pia Kweku to nkyɛn wɔ nnidiso mu. Ɔte hyew wɔ n'anim na ɔpɛ sɛ ɔteɛteɛ mu. Ɔka ade a ɛbae no din sen sɛ ɔbɛhyehyɛ asɛm sɛ obiara mmu no: obi adi n'anim.
Ɔka sɛ, “Nnidiso no fi m'akyi ase,” na sɛ ehia a, ɔsrɛ adwumayɛfo mmoa. Sɛ ɔte nka sɛ asiane wom a, ɔtwe ne ho. Wɔde mmuae a ɛfata ne ahobammɔ a ɛtena hɔ susuw ne nkonimdi, na ɛnyɛ onipa foforo no a ɔbɛhyɛ no ma wapa kyɛw.
Nhwɛso 14 · Dadwen ansa na nkɔmmɔ bi aba
Ɛsɛ sɛ Akosua ne obi ka adwuma a wɔantumi anwie wɔ bere so ho asɛm. Ɔkyerɛ dadwen no ase sɛ ɛyɛ sɛnkyerɛnne sɛ ɔnkwati nkɔmmɔ no. Mmom, ɔkyerɛw nokwasɛm ne n'adesrɛ, ɔsɔ kasa no hwɛ prɛko pɛ na ɔpaw bere a ɛfata.
Ɔda so suro bere a ɔkasa pefee no. Ɛho nhia sɛ atenka no yera ansa na watumi ayɛ ade. Akyiri no ɔkyerɛw nea ɛboae ne nea ehia ntetee. Akokoduru da adi wɔ abrabɔ mu, na ɛnyɛ ehu a enni hɔ mu.
Ntetee 07 · Ka din na paw
Sɛ atenka a wubetumi adi ho dwuma ba a, kyerɛw ne din, nea wonim sɛ ɛhyɛɛ ase ne asɛm a ɛka ho. Kyerɛw adeyɛ abien a ɛwɔ hɔ ne nea ebia ebefi mu aba. Paw mmuae biako a ɛfata. Akyiri no kyerɛw nea ɛbae a wonhwehwɛ sɛ atenka no bɛdi adanse sɛ wo na wudi nokware. Fa mmoa di dwuma bere a atenka no sen nea wubetumi adi ho dwuma wo nkutoo a ahobammɔ wom no.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Atenka bɛn na mefa sɛ wɔabara? Atenka bɛn na mefa sɛ obi ntumi mmisa ho asɛm? Mmuae bɛn na ɛbɛkyerɛ obu ama m'osuahu ne nnipa a me suban ka wɔn no nyinaa?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Wubetumi abu atenka a womma ɛnni gyinae biara so.
TI 8 · Nipadua sɛ Ɔboafo wɔ Ntetee Mu
Tie a worendan yare ho nsɛnkyerɛnne atemmu
Nipadua fata honhom mu adesuadan no mu. Ɔkɔm, ɔbrɛ, ntini mu hyɛden, yaw ne ahotɔ ka sɛnea yenya da bi mu osuahu. Ɛnyɛ abrabɔ pa anaa bɔne ho nkyerɛwde. Yare nkyerɛ sɛ onipa anni nkonim wɔ adwene a ɛfata ho. Nipadua sɛnkyerɛnne fata mmuae pɔtee a ɛfata ne, sɛ ɛho hia a, oduruyɛfo nhwehwɛmu.
Dadwen a ɛkyɛ betumi aboa ma akwahosan haw bi aba anaa ayɛ kɛse. Ntetee a ɛma obi home betumi aboa nnipa binom, nanso adanse no gu ahorow sɛnea yare no te, na ɛnsɛ sɛ saa ntetee no si ayaresa a wɔtaa de ma no ananmu [3]. Enti ɔkwan pa a wode nneɛma a ɛne wɔn ho hyia bedi dwuma no wɔ anohyeto: hwehwɛ sɛnea wo da biara nhyehyɛe, ahyɛde ne baabi a wowɔ betumi aka w'ahotɔ, na bue adwene ma nea efiri baabi foforo nso.
Nhoma a edi kan no kyerɛɛ sɛ nipadua, adwene, honhom ne nnipa ntam ahotɔ ka bom yɛ kurukuruwa. Saa nhoma yi kura wɔn abusuabɔ mu a ɛmmfa ɔha mu kyɛfa a wɔabɔ wɔ wɔn tirim nhyɛ ho. Nnipa wɔ ahiade, tebea ne nneɛma ahorow. Mmara biara nni hɔ a ɛka sɛ honhom mu adeyɛ kyɛfa bi a wɔahyɛ no bɛhyɛ yare a wɔansa anaa aduan a enni hɔ no ma.
San nya nnidiso a wutumi de bɔ bra
Fa ayamhyehye fi wo tebea no mu nhwehwɛmu ase. Wodidi daa a ɛfata wo tebea? Wotaa de ahomegye bɔ afɔre? W'adwuma dodow ma ahoɔden sanba ho kwan? Wuhia mmoa na woanya ayaresa? Mmuae a nokware wom betumi akyerɛ sɛ honhom mu adeyɛ a edi hɔ ne mmoa a wobɛsrɛ, asɛyɛde a wobɛsesa anaa bere a wo ne oduruyɛfo ahyɛ a wobɛkɔ.
Mfa pɛyɛ nyɛ adesua mu kyɛfa ho ahyɛde. Obi a ɔwɔ yaw a ɛnsa no betumi ahia adwennwene a ɔte ase yɛ. Ɔhwɛfo betumi ahia ntetee a ɛfata mmere nketewa. Anadwo adwumayɛfo betumi ahia nnidiso foforo sen nea ɔyɛ adwuma awia. Ntetee wɔ nhyehyɛe pa bere a onipa ankasa betumi de adi dwuma.
Nhwɛso 15 · Ɔhwɛfo a wabrɛ agu
Efua hwɛ obusuani bi na ɔkyerɛ n'abufufa ase sɛ honhom mu mmerɛwyɛ. Ɔda asinasin na ogye adesrɛ biara ka ne ho. N'asɛmmisa a edi kan a ɛboa ne nea saa ɔhwɛ nhyehyɛe no hwehwɛ fi nipadua biako mu.
Ɔsrɛ abusuafo baanu sɛ wɔnhwɛ no wɔ mmere pɔtee mu na ɔde bere biako a wɔabɔ ho ban gye ahome. Baabi a ɛyɛ yiye no, ɔne akwahosan ho nimdefo ka ɔbrɛ a ɛkɔ so no ho asɛm. Ahiade no nyera. Nsakrae no ne asɛyɛde kyekyɛ a nokware wom. Ɔkyerɛw sɛ mmoa no bae ankasa anaa, sen sɛ ɔbɛfa bɔhyɛ no ara sɛ ɔhome.
Nhwɛso 16 · Yaw a wɔde honhom mu nkyerɛase ama
Wɔka kyerɛ ɔkenkanfo bi sɛ yaw a ɛtaa san ba no kyerɛ nneɛma bebree a wɔasiw kwan. Ofi ase te nka sɛ n'afɔdi na ɔtwɛn ansa na wahwehwɛ ayaresa. Ɔkwan a egyina nokware so pii ma mpaebɔ anaa adwennwene ka ayaresa ho.
Ɔkyerɛw yare no nsɛnkyerɛnne ne tebea a ɛfa ho ma oduruyɛfo, sen sɛ ɔbɛhwehwɛ abrabɔ bɔne bi a ɛde bae. Obetumi da so ahu sɛnkyerɛnne ntease bi wɔ osuahu no mu, nanso saa ntease no ntumi nkyerɛ yare no fi baabi. Adesua a wode yɛ adwuma ne sɛ wubehu nipadua sɛ ɛfata ɔhwɛ, bere a wonnim nea efii mu bae mpo.
Ntetee 08 · Yɛ ɔhwɛ ho apam biako
Paw ahiade a wubetumi adi ho dwuma a woabu w'ani agu so no biako. Hu adeyɛ biako ne mmoa a ehia. Fa hyɛ wo bere nhyehyɛe ankasa mu anaa srɛ mmoa pɔtee. San hwɛ sɛ apam no tumi dii dwuma anaa. Siesie no ma ɛne dɛmdi, sika, obi a wohwɛ no anaa adwuma tebea nhyia, na mfa saa nokware yi sɛ anoyi anaa huammɔdi.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Nipadua ahiade bɛn na madan no abrabɔ atemmu? Mmoa bɛn na mewɔ hokwan sɛ mesrɛ? Ɔkwan bɛn so na me ntetee betumi ama nipadua a mewɔ nnɛ no kwan pii?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Nipadua hwɛ yɛ ɔkwan biako a obu a ɛwɔ wo mu ma nkwa da adi.
TI 9 · Wo Mu Sum Afã Ho Adwuma a Worenbu Wo Ho Fɔ
Hyia nea wompɛ sɛ wugye tom no
Sum fã yɛ asɛm a yɛde dwennwen su, ahiade anaa ɔpɛ a ɛyɛ den sɛ yebegye atom no ho wɔ ha. Ɛnyɛ adwene mu yare din anaa adanse sɛ abɔde bi ahintaw. Onipa a watu ne ho ama ayamye betumi de yaw ahintaw. Obi a ɔhoahoa ne ho sɛ ogyina ne nan so betumi de ankonamyɛ asie. Ahotoso ho ɔkyerɛkyerɛfo betumi atwe ninkunu. Nneɛma a ɛne wɔn ho di asi yi fata adwene a nokware wom.
Adwuma yi atirimpɔw nyɛ sɛ wobɛbɔ wo ho sobo sɛ woayɛ biribiara a wokyi wɔ sum ase. Obi suban betumi ayɛ nea ɛsɛ sɛ wokasa tia, efisɛ ɛhaw nnipa, na ɛnyɛ sɛ wo nso wokura saa su no. Adwennwene boa bere a ɛbisa sɛ wo mmuae no fã bi wɔ wo ahiade, gyinapɛn, ehu anaa abrabɔ ho nsɛm anaa.
Sɛ nhwɛso no, ninkunu betumi ada ɔpɛ a wommaa wo ho kwan sɛ wobɛka ne din no adi. Yaw a ɛhyɛ mu betumi akyerɛ apam a wompɛ nanso wogye too mu. Atemmu a ɛyɛ den betumi abɔ gyinapɛn a wode atirimmɔden yɛ wo ho no ho ban. Ɛsɛ sɛ wode odwo sɔ saa nneɛma yi hwɛ. Wubetumi de nkyerɛase a ɛmfata no ato nkyɛn.
Dan gye a wugye tom no asɛyɛde
Sɛ woka ɔpɛ bi din a, ɛnhyɛ wo sɛ wudi so. Wubetumi agye atom sɛ wopɛ anuonyam, na woapo sɛ wobɛsɛe wo yɔnko adwumayɛfo din. Wubetumi agye abufuw atom, nanso woapaw sɛ worenhyɛ obi aniwu. Sɛ wutumi ka osuahu bi din pɛpɛɛpɛ a, ɛho nhia sɛ wode trenee kata so saa.
Yɛ adwuma wɔ nea wutumi so mu. Sɛ adwennwene no bɔ wo so anaa ɛtaa san de wo kɔ osuahu a ɛhaw wo a wuntumi wo nkutoo nni ho dwuma a ahobammɔ wom a, home na hwehwɛ mmoa a ɛfata. Emudɔ nhwehwɛ sɛ wohyɛ wo ho fa nkae biara mu. Susudua no ne tumi a ɛma wotumi di nokware wɔ asetena mu pii, na ɛnyɛ sɛnea nhyiam bi mu yɛ den no.
Nhwɛso 17 · Ninkunu wɔ adamfo nkonimdi ho
Nana kasa tia adamfo adwuma foforo sɛ emu nnɔ. Nanso n'ankasa wɔ kokoam no, wapɛ sɛ ɔhyɛ n'adwuma ase mfe pii. Ɔhwehwɛ nokware abien no nyinaa mu: ebia adamfo no ade a ɔde ma no wɔ anohyeto, na n'ankasa kasa no nso betumi akura ɔpɛ a ɔnkae.
Ɔkyerɛw nea n'ani bere no ankasa: nnipa a wohu no, akokoduru ne sika a n'ankasa nya. Afei ɔpaw adeyɛ biako a ɛde no bɛkɔ n'adwuma ho. Obetumi de koma pa aka ayekoo a ɔrenyɛ ne ho sɛ atenka a ɛyɛ den no nyinaa ayera. Ahoɔden a na ɛkɔ ntotoho mu no nya baabi a asɛyɛde wom pii.
Nhwɛso 18 · Ayamye a ɛdan sobo
Mensah taa de ne ho ma adwuma foforo, na afei ɔka sɛ obiara resɛe no. Ebia adesrɛ bi nyɛ nea ɛfata ampa. Ɔsan hu sɛ ɔpene so efisɛ osuro sɛ afoforo ani rennye no ho.
Ofi ase srɛ bere ansa na wapene so. Ɔma adesrɛ biako mmuae sɛ daabi pefee, na ɔma foforo de mmoa a esua. Ɔda so kasa fa anidaso a ɛnteɛ ho wɔ baabi a ɛwɔ hɔ. Adesua no kura n'ankasa asɛyɛde ne afoforo a ɛsɛ sɛ wobu wɔn akontaa nyinaa; ɛho nhia sɛ bi popa bi.
Ntetee 09 · Kyerɛ mmuae a ɛyɛ den ase
Paw atemmu anaa yaw a wubetumi adi ho dwuma. Ka suban ankasa a ɛhaw wo no. Bisa ahiade, ehu anaa ɔpɛ a ebia ɛka wo mmuae ho nso. Ka fã biako a ɛyɛ wo de ne fã biako a ebia ɛwɔ baabi foforo. Paw adeyɛ a ebu saa nsonsonoe no.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na mede nipaban a m'ani gye ho no rebɔ ho ban? Ɔpɛ bɛn na metumi agye atom a merenni akyi kwa? Anohyeto anaa adesrɛ a nokware wom bɛn na ɛbɛtew yaw a ɛhyɛ mu no so?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Nea wutumi de nokware gye tom no yɛ mmerɛw sɛ wode asɛyɛde bedi ho dwuma.
TI 10 · Awerɛhow, Nea Yennim ne Asetena a Ennya Nwiee
Ma nea wontumi mma ɛnyɛ papa ntɛm no kwan
Osuahu bi hia ɔsiesie. Foforo hia awerɛhow kan. Owu, abusuabɔ a ayera, nhyehyɛe a wɔagyae anaa akwahosan nsakrae betumi agyae kwan a nhumu biara ntumi nhyɛ ma ntɛm. Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia ho nkyerɛkyerɛ dan atirimmɔden bere a ɛhyɛ sɛ adehwere biara yɛ adesua a ɛsɛ sɛ nea ohuu amane no da ase sɛ wanya.
Ntease betumi anyin nkakrankakra, ɛfã bi nkutoo ada hɔ, anaa ɛmma ɔkwan a afoforo hwɛ kwan no so da. Ɛho nhia sɛ wunya amansan ho nkyerɛase ansa na woafata adamfofa. Honhom mu ntetee betumi ama beae a wobɛkae, adi awerɛhow anaa atena ase komm. Ɛnsɛ sɛ ɛdan bere nhyehyɛe a ɛka bere a ɛsɛ sɛ wugyae yaw.
Wɔ awerɛhow mu no, emu ne abɔnten asetena taa nantew ahoɔhare ahorow so. W'asɛyɛde betumi akɔ so bere a wo ntease asesa. Ɔkwan a ɛboa ka wɔn bom betumi ayɛ adeyɛ pɔtee: aduan, asɛyɛde a wɔatew so, mmoa wɔ nkrataa ho anaa adamfo a obetumi atie. Saa adeyɛ yi nni adehwere no ho dwuma nwie. Ɛma woanya kwan abɔ bra ne no.
Kura anidaso mu a worenhwehwɛ nokwaredi a ɛyɛ pɛ
Nea yennim no nhwehwɛ anidaso a ɛsa anaa bɔhyɛ a wɔahyɛ no den. Wubetumi aka sɛ, “Minnim nea ɛbɛba, na metumi atu anammɔn a edi hɔ a ɛho hia no.” Saa asɛm yi ma anidaso nya nipadua a nokware wom. Ɛnsrɛ wo sɛ wobɛka ayaresa, sanhyiam anaa nea efi mu ba a enni wo tumi mu ho asɛm ansa.
Huammɔdi wɔ ntetee mu betumi aka awerɛhow ho. Nnidiso ketewa betumi afata. Sɛ ahometew taa bɔ da biara dwumadi so a, nimdefo mmoa betumi abɛyɛ ɔhwɛ no fã. Mmoa a wosrɛ no mma honhom mu ntetee ntease nsua; ebetumi ama ntetee no abu onipa pii.
Nhwɛso 19 · Daakye a wɔatwam
Adwuma bi a wɔayɛ ho nhyehyɛe akyɛ no hwere ne sika mmoa. Adjoa ani wu, efisɛ waka ho asɛm wɔ baguam. Nnamfo hyɛ no nkuran sɛ ɔnfrɛ no nhyira a ahintaw. Ɔnnya nsiesiee ne ho mma saa nkyerɛase no.
Nea edi kan no, ohu asɛyɛde a ɔwɔ ma wɔn a wɔde wɔn ho hyɛɛ mu no na ɔde nokware ka sɛ wɔagyae. Afei ɔde bere si hɔ di nea adwuma no gyina hɔ ma no ho awerɛhow. Akyiri no ɔhwehwɛ afã a wobetumi de adi dwuma bio. Wɔma ntease no kwan sɛ ɛmfi mu mmra bere a wɔde asɛyɛde awie no akyi, sen sɛ wɔbɛhyɛ de akata abamubu so.
Nhwɛso 20 · Nkae ho amanne
Bere a ɔbarima bi awofo mu biako awu no, ɔkwati abusua nhyiam efisɛ nnipa hwɛ kwan sɛ ɔbɛda ahoɔden adi. Ɔpaw nkae ntetee ketewa: krataa a ɔbɛkyerɛw ne nkae biako a ɔne ne nuabarima anaa onuabaa a ogye no di bɛkyɛ.
Ntetee no mma owu akyi asetena ho nokwaredi mma, na enyi awerɛhow mfi hɔ. Ɛma ɔdɔ nya nipadua nnɛ. Ɔsan srɛ abusuafo sɛ wonnyae ne werɛhow nkyerɛase sɛ gyidi a onni. N'adesrɛ a ɛwɔ abɔnten no bɔ awerɛhow mu osuahu a nokware wom no ho ban.
Ntetee 10 · Yɛ anammɔn a edi hɔ a ayamhyehye wom
Ka adehwere anaa nea wunnim biako din a worenkyerɛ nea enti a ɛbae. Kyerɛw nea ehia w'adwene nnɛ ne nea ebetumi atwɛn. Paw ɔhwɛ ho adeyɛ pɔtee biako ne onipa biako a sɛ wuhia mmoa a wubetumi akɔ ne nkyɛn. San hwɛ sɛ adeyɛ no ma da no yɛɛ nea wutumi fa mu anaa, a womma awerɛhow dodow a ɛda so wɔ hɔ no nnya nkyerɛwde.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Atenka bɛn na merepere sɛ mɛdan no adesua? Mmoa bɛn na ɛbɛma nnɛ ayɛ nea metumi agyina ano? Metumi ama ntease no atena hɔ a ennya nwiee?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Asetena betumi akɔ so ayɛ kronkron bere a wɔda so resan asi ne ntease.
ƆFÃ III · ABUSUABƆ NE SUBAN A WƆBOM YƐ
TI 11 · Abusuabɔ Ahwehwɛ no
Sua suban a ɛwɔ nnipa ntam no ho ade
Abusuabɔ nyɛ ade a onipa biako de ne mu wiase toto so a biribiara nka ho. Ɛyɛ abakɔsɛm, ahiade, gyinae ne tebea ahyiam. Wo kyɛfa ho hia, na onipa foforo no de nso saa ara. Eyi mma adwennwene nnan sobo anaa wo ho fɔbu.
Ahwehwɛ mfatoho betumi aboa bere a ɛda nkitahodi a ɛtaa san ba adi. Obi twe ne ho, foforo di n'akyi denneennen, nea odi kan no twe ne ho pii, na abien no nyinaa te nka sɛ wɔntee wɔn ase. Nkitahodi no na saa nnidiso no wɔ mu. Wɔn mu biara betumi ahwehwɛ ne kyɛfa mu a ɔrennye obi foforo nneyɛe nyinaa ho asɛyɛde nto ne ho so.
Fa suban a wotumi hu fi ase. “Wonnwen me ho da” yɛ nkyerɛase a enni awiei a emu da hɔ. “Yɛpenee so sɛ yɛbɛkasa nnɔnwɔtwe, na telefon no amfrɛ” yɛ nokwasɛm a wobetumi aka ho asɛm. Nokwasɛm nyi atenka mfi hɔ. Ɛma beae a abien no gyina so bom bisa nea ɛbae ne nea ɛsɛ sɛ ɛsesa.
Fa biribi ma a worenhyɛ nea wobɛnya wɔ ho
Abotare betumi ama biakoyɛ ayɛ mmerɛw. Ɛnhyɛ ho bɔ sɛ onipa foforo bɛnya abotare. Ayamye wɔ bo, nanso ɛnsɛ sɛ wɔde yɛ gua a ɛhyɛ onipa foforo sɛ ɔmfa mmuae a wɔpɛ no mmra. Sɛ mmoa a abien no de ma wɔn ho no taa di huammɔ a, anammɔn a edi hɔ betumi ayɛ anohyeto sen wo ho a wode bɔ afɔre pii.
Bisa nsɛmmisa abiɛsa: Dɛn na mede reba? Dɛn na onipa foforo no repaw? Tebea bɛn na ɛma saa suban yi tena hɔ? Mmuae a ɛboa betumi aka wo nsakrae, apam a mobom yɛ, ntam kwan anaa abɔnten mmoa ho. Ahobammɔ di kan sen adanse a wobɛkyerɛ sɛ woahu ahwehwɛ no mu.
Nhwɛso 21 · Telefon frɛ a amma
Awarefo bi taa gye akyinnye wɔ telefon frɛ a amma ho. Biako kyerɛ akyɛ no ase sɛ wɔagyae no; foforo te nka sɛ nkrasɛm a ɛsan ba no yɛ ne so nhyɛ. Wofi ase ka suban no ho asɛm a wɔmmfa yare din nto wɔn ho.
Wɔpene so sɛ sɛ wɔnni hɔ a, wɔbɛbɔ amanneɛ tiawa na wɔapaw bere a nkɔmmɔ atenten bɛyɛ yiye. Adapɛn abien akyi no, wɔhwɛ sɛ wɔn baanu nyinaa dii so anaa. Sɛ onipa biako pɛ na ɔde ne ho hyɛ mu a, saa nokware no ka gyinae no ho. Apam yɛ adanse bere a abrabɔ boa no nkutoo.
Nhwɛso 22 · Adamfo a ɔwɔ hɔ bere nyinaa
Adamfo bi frɛ Lydia wɔ ɔhaw mu nkutoo na ɔntaa mmisa n'asetena ho. Lydia gye di sɛ nnipa a wɔwɔ ayamhyehye nsɛ sɛ wɔka wɔn ahiade da. Ohu yaw a ɛhyɛ mu na ɔsɔ adesrɛ pefee hwɛ.
Ɔka sɛ, “Medwen wo ho, na me nso mihia sɛ yɛn adamfofa no mu kwan wɔ hɔ ma me.” Ɔde bere pɔtee ma nkɔmmɔ. Mmuae no boa no ma osusuw tumi a abusuabɔ no wɔ sɛ abien no bɛhwɛ wɔn ho. N'adwuma ne sɛ ɔde nokware bɛde ne ho ahyɛ mu, na ɛnyɛ ɔno nkutoo na ɔbɛyɛ ayamhyehye a ɛfiri abien no nyinaa hɔ.
Ntetee 11 · Yɛ nkitahodi ho mfonini
Paw akyinnye a ɛtaa san ba a wubetumi adi ho dwuma. Kyerɛw nea onipa biara yɛ nnidiso nnidiso, na kwati tirim adwene a ahintaw ho nsɛm. Hu wo kyɛfa, adesrɛ a wubetumi de aba ne anohyeto a ebia wuhia. Sɛ ahobammɔ wom a, susuw nsakrae pɔtee biako ho. San hwɛ suban no wɔ bere a moahyɛ akyi, na ɛnyɛ nkɔmmɔ pa biako pɛ akyi.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Suban no fã bɛn na metumi asesa? Dɛn na meresrɛ onipa foforo no sɛ ɔmpaw? Adanse bɛn na ɛbɛkyerɛ sɛ wɔn ho mmoa redɔɔso?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ahwehwɛ no boa bere a ɛma obiara kyɛfa mu da hɔ na ɛkora obiara ankasa ne tumi so.
TI 12 · Anohyeto sɛ Ɔdɔ Nipadua
Ma ayamhyehye nya ɔkwan a ebetumi atena hɔ
Anohyeto ka nea wode wo ho bɛhyɛ mu, nea wode bɛma anaa nea wobɛyɛ bere a wɔabu ano no. Ɛsono eyi ne ɔpɛ sɛ onipa foforo bɛyɛ ade foforo. “Mesrɛ wo, gyae me fɛwdi” yɛ adesrɛ. “Sɛ fɛwdi no kɔ so a, mewie nkɔmmɔ yi” kyerɛ adeyɛ a wubetumi ayɛ.
Anohyeto hia pɛpɛɛpɛyɛ. Ɛsɛ sɛ ɛfata tebea, w'ahobammɔ ne tumi a wowɔ ankasa sɛ wobɛdi so. Mpaemuka kɛse betumi aboa kakra sen nsakrae ketewa a wodi so daa. Wubetumi afi ase abua adwuma nkrasɛm wɔ nnɔnhwerew a woaka mu, apo adesrɛ a worentumi ntua anaa afi nkɔmmɔ a ɛdan ɔko no mu.
Honhom mu ɔhaw no taa yɛ afɔdi nka. Ebia woasua sɛ papayɛ kyerɛ sɛ wowɔ hɔ bere nyinaa a anohyeto nni hɔ. Fa nea efi gyidi no mu ba sɔ hwɛ. Sɛ ayamhyehye taa hwehwɛ ahintasɛm, ɔbrɛ anaa ɛka a wuntumi ntua a, ne nhyehyɛe a ɛwɔ abɔnten no rentumi ntena hɔ. Ɔdɔ betumi aka daabi pefee.
Ma onipa foforo no mmuae kwan
Anohyeto nyɛ ɔkwan a ɛhyɛ ho bɔ sɛ obi bɛpene wo so. Obi abam betumi abu anaa ne bo afuw. N'atenka no ara nnyɛ nea ɛpopa anohyeto no. Saa ara nso, wobetumi aka anohyeto no ho asɛm asan asiesie bere a nsɛm foforo ho hia no. Gyinapintinn ne nsakrae tumi tena faako bere a ahiade a ɛhyɛ ase no da hɔ.
Baabi a ɔhyɛ, ahunahuna anaa ayayade wɔ no, anim-ne-anim nkɔmmɔ betumi ayɛ asiane. Mmoa pɔtee ne ahobammɔ nhyehyɛe betumi afata sen anohyeto a woka wo nkutoo. Ɛnsɛ sɛ honhom mu kasa hyɛ obi sɛ ɔntena asiane mu mfa nkyerɛ ayamhyehye anaa onwie adesua bi.
Nhwɛso 23 · Adetɔfo nkrasɛm anadwo pa
Ɔyɛfo bea bi bua nkrasɛm a ɛnyɛ ntɛm wɔ ɔdasu akyi na ofi ase nya yaw a ɛhyɛ mu. Adetɔfo asua sɛ ɔwɔ hɔ, efisɛ ɔkɔ so bua. Ɔka n'adwuma nnɔnhwerew wɔ apam foforo mu na ɔde mmuae a emu da hɔ kyerɛ sɛ wanya nkrasɛm a aba wɔ bere no akyi.
Adetɔfo biako gye akyinnye. Ɔkyerɛ adwuma no nhyehyɛe mu na ɔma bere a ɛwɔ hɔ a edi hɔ. Nea efi mu ba betumi aka adetɔfo a ɔne no nhyia no a ɔhwere no ho. Adwuma a ebetumi atena hɔ no nnyɛ adesrɛ biara a wodi so nkutoo na wɔde susuw; egyina bɔhyɛ a otumi di so nso so.
Nhwɛso 24 · Bosia a ɛde ahiade to asiane mu
Obusuani bi srɛ sika a wɔde tua fie ka. Kofi te nka sɛ sɛ ɔpo a, ɔbɛyɛ obi a ɔnnokwaredi abusua no. Ohome ansa na wabua, na ɔhwehwɛ n'asɛyɛde ankasa mu.
Ɔka sɛ, “Mintumi mfa saa sika no mma wo bosea. Metumi aboa wo ma yɛahwɛ akwan foforo Memeneda.” Ɔnhyehyɛ anoyi atoro, na ɔnka ne sika ho nsɛm nyinaa nso. N'anohyeto no bu ne fie ho asɛyɛde ne ɔpɛ a ɔwɔ sɛ ɔbɛkɔ so adwen obi ho nyinaa. Obusuani no pene nyɛ susudua a ɛkyerɛ sɛ anohyeto no yɛ asɛyɛde pa.
Ntetee 12 · Kyerɛw anohyeto a wutumi de di dwuma
Ka tebea bi a yaw rehyɛ mu no din. Kyerɛw adesrɛ no, w'anohyeto ne adeyɛ a wubetumi ayɛ a ahobammɔ wom. Yi ahunahuna a worenni so no fi mu. Ka asɛm no den fa tete wo ho. Fa di dwuma baabi a ɛfata na kyerɛw nea ɛbae. Sɛ anohyeto no a wobɛka betumi de wo ato asiane mu a, hwehwɛ mmoa kan.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Bɔhyɛ bɛn na ɛsen me tumi? Afɔdi nka bɛn na ɛma mmuae pefee yɛ den? Anohyeto bɛn na ɛbɛbɔ gyinapɛn a mepɛ sɛ mekora so no ho ban?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Anohyeto ma ayamhyehye ano a nokware wom ne nipadua a etumi di dwuma.
TI 13 · Nkɔmmɔ, Akyinnye ne Ɔsiesie
Fa nokware ba kasa mu
Anidaso a yɛnka betumi adan mmara a ahintaw. Sɛ onipa foforo bu mmara a onnim mpo sɛ ɛwɔ hɔ so a, yaw a ɛhyɛ wo mu no betumi ayɛ no ahintasɛm. Nkɔmmɔ a emu da hɔ ma nea wohwɛ kwan no bɛyɛ nea wobegye atom, agye ho akyinnye anaa ayɛ ho apam. Eyi yɛ ɔkwan biako a emu ahiade dan abɔnten nokware a nnipa bom hu.
Fa nnidiso tiawa yi di dwuma: ka nea ɛbae, ka nea ɛyɛɛ wo, ka adesrɛ pɔtee, na tie mmuae. “Bere a nhyehyɛe no sesae a wɔammɔ amanneɛ no, mantumi anyɛ akwantu ho nhyehyɛe. Sɛ ebia nsakrae bɛba a, mesrɛ ka kyerɛ me ansa na awia adu.” Eyi yɛ mmerɛw sɛ wode bɛyɛ adwuma sen sobo a ɛfa obi nipasu nyinaa ho.
Sɛ wutie a, ɛnkyerɛ sɛ wode wo nsɛm ato nkyɛn. Ɛkyerɛ sɛ woma nsɛm a na wunnim no kwan ba nkɔmmɔ no mu. San ka nea wususuw sɛ obi foforo no reka no na bisa sɛ woate ase anaa. Afei wubetumi ahu nsonsonoe a ɛda ntease a ampɛ ne akyinnye ankasa ntam.
Fa abrabɔ siesie
Kyɛwpa mu yɛ den bere a ɛka adeyɛ no din a ɛmfa nea wɔapira no no nto w'ahometew ho asɛyɛde so. “Metwaa wo kasa mu na mamma wo dadwen no bo” mu da hɔ sen “Mepa wo kyɛw sɛ wotee nka sɛ wɔantie wo.” Fa ɔsiesie a ɛfata ka ho na ma bere ma gyidi nsan nyin.
Akyinnye bi wɔ hɔ a nsɛmfua a ɛyɛ papa nkutoo ntumi nsiesie. Nneɛma, tumi, anidaso a enhyia anaa subammɔne a ɛkɔ so betumi atena hɔ. Nkitahodi boa ma saa nokware yi da adi. Ɛnsɛ sɛ wɔka sɛ ɛhyɛ ho bɔ sɛ wobetumi asiesie abusuabɔ biara sɛ onipa biako kasa pɛpɛɛpɛ a.
Nhwɛso 25 · Ofie ka a wɔbom tua
Nnipa baanu a wɔte fie biako gye akyinnye fa anyinam ka ho. Biako te nka sɛ wɔresɛe no, foforo ka sɛ nhyehyɛe no mu nna hɔ da. Wɔde ka no krataa ne sika a wɔatua dedaw ba nkɔmmɔ no mu.
Wohu nea wɔde wɔn tirim gyee no, wɔpene sɛnea wɔbɛkyɛ daakye ka no so, na wɔkyerɛw da a wɔbɛtua. Sika a atwam a wɔgye ho akyinnye no betumi da so ahia apam. Nsakrae a ɛboa no ne sɛ wofi tirim adwene a wɔbɛbɔ ahu so kɔ kyerɛwtohɔ nhwehwɛmu ne apam a emu da hɔ so. Wɔhyɛ nhwehwɛmu bere ansa na ka foforo aba.
Nhwɛso 26 · Kasa a wɔatwa mu wɔ baguam
Wɔ nhyiam bi mu no, ɔkannifo bi bu adwumayɛfo kumaa asɛm abom. Akyiri no ohu sɛ ɔrekyerɛ obu nanso ɔrema obi ayɛ komm. Ogye kasa a ɔtwae no tom wɔ kokoam na osiesie nhyiam no kyerɛwtohɔ baabi a ɛfata.
Nhyiam a edi hɔ no, ɔfrɛ adwumayɛfo no sɛ onwie n'asɛm, na ɔmfa no nto nhyɛ so sɛ ɔnnye baguam kyɛwpa ntom. Ɔsan sesa ɔkwan a wɔfa so kasa no. Ɔsiesie no kura gye a ogye tom ne tebea a ebetumi atew sanba so nyinaa seesei.
Ntetee 13 · Siesie nkɔmmɔ a ɛbɛma nneɛma asan ayɛ yiye
Fa kasamu abien kyerɛw ade a wonim sɛ ɛbae no. Ka nea ɛyɛe no a worenka adwene a ɛhyɛ akyi. Kyerɛw adesrɛ biako anaa kyɛwpa biako. Susuw bere, kokoamsɛm ne ahobammɔ a ɛfa nkɔmmɔ no ho. Akyiri no kyerɛw nea mopenee so, nea moda so gye ho akyinnye ne anammɔn pɔtee a edi hɔ. Mfa anigye a ɛba ntɛm ara sɛ ɛno nkutoo ne nkɔso ho sɛnkyerɛnne.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Anidaso bɛn na mede asie? Dɛn na kyɛwpa pɔtee behia? Akyinnye bɛn na ɛfa abrabɔ anaa nneɛma ho sen ntease a ampɛ?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ɔsiesie yɛ nea wotumi gye di bere a kasa ne abrabɔ a ɛdi akyi fi ase hyia.
TI 14 · Abusua Suban ne Agyapade a Wode Nhumu Gye
Gye abakɔsɛm a worensan nyɛ ne nyinaa
Mmusua de nimdeɛ, nokwaredi, nsɛm ne mmuae akwan ma wɔn akyiri mma. Bi ma nkwa. Foforo fata nsakrae. Wubetumi abu akokoduru, anigyesɛm anaa wɔn ho hwɛ, na woabisa ahintasɛm, atirimmɔden ntetee anaa sika mu nhyɛ ho asɛm. Nhumu ma wotumi hwehwɛ agyapade mu, sen sɛ wobegye sɛ ɛyɛ ade biako a wontumi nkyɛ.
Fa suban a woahu ho kasa di dwuma, sen sɛ wobɛpae sɛ abusua no wɔ nnome. “Yɛkwati sika ho nkɔmmɔ kosi sɛ ɔhaw bi aba” betumi de ntetee foforo aba. “Yɛn abusua mogya rentumi nni yiye da” dan suban a ebetumi asesa yɛ hyɛbrɛ. Honhom mu mfatoho mmue asɛyɛde kwan; ɛnnyɛ afiase mma asefo wɔ asɛm a ɛyɛ hu mu.
Ankorankoro gyinae ho hia, nanso abusua suban bua sikasɛm tebea, ɔman anidaso ne mmoa a ɛwɔ hɔ nso. Ɔwofo a ɔyɛɛ adwuma bere nyinaa no betumi ahyia ahiade ankasa. Saa tebea no ntease betumi abrɛ sobo ase, na ama awo ntoatoaso a edi hɔ no anya kwan ahyehyɛ nnidiso foforo baabi a ɛyɛ yiye.
Yɛ nhwɛso foforo a wobetumi asan ayɛ
Nsakrae taa da adi denam ntetee ketewa a wɔkɔ so yɛ bere tenten so. Ɔwofo betumi apa kyɛw bere a wakasa den akyi. Anuanom betumi akyerɛw wɔn ntoboa a wɔbom boa. Abusua betumi ama abofra kwan sɛ ɔde obu nkyerɛ adwene a ɛne wɔn nyɛ pɛ. Saa nsakrae yi betumi ayɛ ade a ɛtaa ba efisɛ wɔrefi ase de adi dwuma.
Nhwehwɛ sɛ obiara bɛpene wo nkyerɛase a ɛfa atwam ho no so ansa na woasesa wo nneyɛe. Ebia wubetumi asesa nkɔmmɔ biako, mmara biako anaa sika ho ahofama biako. Sɛ mmofra wom a, mpanyimfo tumi mmɔ wɔn ahobammɔ ne wɔn nyin ho ban; ɛnsɛ sɛ wɔhyɛ mmofra sɛ wɔnhwɛ ɔwofo atenka so anaa wɔnsoa mpanyimfo ahintasɛm.
Nhwɛso 27 · Abofra no ne kuruwa a abubu
Agya bi bo fuw denneennen bere a abofra bi ma kuruwa tɔ no. Ohu mmuae a ohyiae wɔ ne mmofraase. Nea edi kan no, ɔhwɛ sɛ obiara mpirae na ɔma abofra no twe ne ho fi asinasin no ho.
Bere a ne koma atɔ ne yam no, ɔka sɛ nteɛteɛm no yɛ n'ankasa asɛyɛde. Wɔka ahwɛyiye ho asɛm a wɔrennan akwanhyia no atemmu wɔ abofra no bo ho. Ɔyɛ nhyehyɛe sɛnea ɔbɛhome bere foforo. Agyapade foforo no yɛ akontaabu ho nhwɛso, na ɛnyɛ bɔhyɛ sɛ ne bo remfuw da.
Nhwɛso 28 · Abusua ntoboa
Anuanom taa ko fa obusuani a wanyin bi mmoa ho. Nea ɔkasa paa no fa no sɛ obiara betumi atua sika pɛ. Wɔyɛ nkɔmmɔ ho nhyehyɛe fa wɔn tumi ankasa ne ahiade pɔtee ho.
Wɔkyerɛw bere, sika ne akwantu ntoboa a wɔnyɛ wɔn ho sɛ saa nneɛma no nyinaa tumi si wɔn ho ananmu pɛpɛɛpɛ. Wɔhwehwɛ nhyehyɛe no mu ɔsram biara. Nsakrae no yɛ nhyehyɛe a wotumi hu a asi ntotoho a ɛyɛ komm ananmu. Ɔdɔ mu betumi akɔ so ayɛ den, nanso asɛyɛde kakraa bi na wɔgyae ma tirim susuw.
Ntetee 14 · Paw agyapade
Kyerɛw abusua ntetee abiɛsa a wopɛ sɛ wokɔ so yɛ ne biako a wopɛ sɛ wosesa. Ka nsakrae no sɛ adeyɛ, na ɛnyɛ ɔfɔbu. Hu nhwɛso ketewa koraa a wubetumi de ama wɔ wo dwumadi mu. San yɛ no na hwɛ mmuae a ɛba a worenhwehwɛ pene ntɛm ara. Bɔ kokoamsɛm ho ban na kwati yare din a wode bɛto abusuafo a wɔnni hɔ so.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Ahoɔden bɛn na minya fii abusua mu? Mmuae a ɛtaa san ba bɛn na ehia nhwɛso foforo? Dɛn na metumi asesa a enhia sɛ obiara bɛka atwam ho asɛm biako?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Wubetumi ayɛ abakɔsɛm bi mu de bere a woreboa ahyehyɛ nea ɛde bɛma akyiri no.
ƆFÃ IV · GYINAPƐN WƆ HONAM FAM WIASE MU
TI 15 · Ahosika Ho Adwene ne Sika Ho Nokware
Ma nneɛma bebree a obi nya no nka sohwɛ ho
Emu asetena a ɛredi yiye betumi akura aseda, adweneyɛ, akokoduru ne ayamye. Sika mu ahotɔ san gyina sika a ɛba, ahyɛde, nneɛma bo, ahode, ɛka ne nkɔso akwan a obi nya so. Sɛ wɔfrɛ saa nneɛma pɔtee yi sɛ ɛnyɛ honhom mu de a, wɔma nkyerɛkyerɛ no nya ntini. Sɛ soro no yɛ ahofadi anisoadehu a, fam no ka kyerɛwtohɔ a ɛma gyinae da adi ho.
Sika nyɛ onipa bo, nyansa anaa mmoa nyinaa susudua. Ohia nyɛ adanse sɛ nimdeɛ a ɛwɔ obi mu ba fam. Ahosika nyɛ adanse sɛ obi yɛ ɔtreneeni. Nsonsonoe yi bɔ honhom mu nkyerɛkyerɛ ho ban sɛ ɛrennan gyinabea a wɔkamfo wɔn a wɔn ho tɔ wɔn esiane wɔn honhom ahoɔden nti na wɔbɔ wɔn a wɔrebrɛ no sobo esiane wɔn de nti.
Fa ahosika ho adwene yɛ ntetee a wode hu w'abusuabɔ ne nneɛma a wowɔ. Wukwati sika kyerɛwtohɔ efisɛ ɛma wusuro? Wosɛe sika de yɛ sɛ woadi nkonim? Wogye sika a esua efisɛ ka a wobɛka bo no te sɛ nea ɛsɛe wo som adwuma? Woma nea ɛsen wo tumi na ama afoforo apene wo so? Suban biara kura ɔkwan a ebetumi aka emu dadwen ne adeyɛ nsakrae bom.
Ma anisoadehu no nya akontaabu nhoma
Sika nhyehyɛe tiawa ma nea ɛba ne nea wosɛe da adi ma wutumi hyehyɛ na wohwehwɛ mu [4]. Entumi mmɔ sika a enni hɔ mmra. Sɛ ahiade titiriw bo sen nneɛma a ɛwɔ hɔ a, mmuae no betumi aka ahyɛde ho nkɔmmɔ, mmoa hwehwɛ, sika a wobɛsesa baabi a ɛyɛ yiye anaa ɛka ho nimdefo afotu ho. Asɛm a anidaso wom nkutoo ntumi nni nhyehyɛe mu nea ɛto sin ho dwuma.
Fa akontaabu ankasa fi ase, na ɛnyɛ nea wususuw sɛ ɛsɛ sɛ wosɛe a woama ayɛ fɛ. Fa ka a ɛnyɛ daa, abusua mmoa ne ahyɛde a ɛyɛ mmerɛw sɛ wo werɛ befi ka ho. Nokware ne sohwɛ mfiase. Aniwu taa de nsɛm a gyinaesi pa hia no sie.
Nhwɛso 29 · Nkonimdi ahosuo
Obi a ɔyɛ nneɛma ma Intanɛt tɔ ntade a ne bo yɛ den de yɛ aguadibɔ sini, bere a ɔretwentwɛn ka titiriw tua ase. Ɔka kyerɛ ne ho sɛ ahosika ahosuo bɛma ɔne nneɛma bebree ahyia. Nea wotumi hu ne nhyɛso a ɛrekɔ anim.
Ɔyi adwuma ka a ɛboa fi adetɔ a ne titiriw ne sɛ ɔde rebɔ ahotoso a onni ho ban no mu. Ɔyɛ sika nhyehyɛe a ɛyɛ yiye ma ne nneɛmayɛ, na ɔde ntade a ɔwɔ dedaw yɛ sini a edi hɔ. N'asɛmmisa foforo ne sɛ sika a ɔsɛe no boa adwuma no na obetumi atua anaa. Ɔma ahotoso kwan sɛ ɛnnyin denam adwuma a nimdeɛ wom so, sen ahode a ɔkɔ so de da ne ho adi.
Nhwɛso 30 · Akontaabu nhwehwɛmu a ɛyɛ hu
Ɔbea bi kwati sika nkrasɛm bue, efisɛ n'ani wu. Ɔpaw nhwehwɛmu tiawa ne ɔboafo a ɔyɛ kommyɛfo a ogye no di. Wɔbom kyerɛw sika a ɛwɔ hɔ, nna a ka di ne nsɛmmisa a ehia nkyerɛkyerɛmu.
Wɔnni ahyɛde biara ho dwuma wɔ tena biako mu. Wohu adeyɛ a ɛhia ntɛm paa na wɔyɛ nhwehwɛmu a edi hɔ ho nhyehyɛe. Emu nsakrae no fi ahintasɛm kɔ nsɛm a wɔde mmoa bɛhyia so. Abɔnten adanse no ne din a wɔawɔwie akyerɛw ne nkitaho biako a ɛho hia, na ɛnyɛ sika a ɛdɔɔso prɛko pɛ.
Ntetee 15 · Kyerɛw sika ho kratafa a nokware wom
Kyerɛw sika a ɛba nnɛ, ka titiriw, ahyɛde foforo ne ɛka anaa ka a aka akyi a wonim. Hyɛ akontaabu a wobu no agyirae pefee. Fa kasamu biako a ɛkyerɛ atenka a kuw biara de ba ka ho. Paw adeyɛ pɔtee biako: di akontaabu bi ho adanse, hwehwɛ sika bi a wɔagye mu, yɛ nhyehyɛe a ɛyɛ yiye anaa hwehwɛ mmoa a ɛfata. Ma kratafa no nyɛ wo nkutoo de, gye sɛ wopaw obi a wotumi de ho to no so sɛ ɔmmoa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Sika ho nokwasɛm bɛn na merekwati? Adetɔ bɛn na ɛrebɔ mmɔden sɛ ebebua atenka ahiade? Sɛnea nneɛma a mewɔ nnɛ te no, sohwɛ bɛda adi dɛn?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ma nneɛma bebree ho anisoadehu mma wopɛ sɛ wuhyia nneɛma a wowɔ ho nokware pii.
TI 16 · Sika Ba ne Kɔ, Ayamye ne Wo Daakye Nipa
Bere ka sika nhyehyɛe no ho
Abusua betumi anya sika a ɛdɔɔso ɔsram no nyinaa mu, nanso wɔda so brɛ efisɛ sika ne ka ba mmere ahorow. Sika ba ne kɔ fa saa bere no ho. Sɛ wohwɛ nna no mu a, wubetumi ahu ɔhaw a ɔsram no sika nyinaa sum no. Asɛmmisa ankasa no bɛyɛ bere a sika wɔ hɔ ne bere a ɛsɛ sɛ wutua ahyɛde.
Daakye ahiade nso fata kwan wɔ nnɛ gyinaesi mu. Mpofirim tebea ho sikakorabea yɛ sika a wode ato hɔ ama ka a w'ani nna so; ne dodow gyina tebea so [5]. Sukuu ka a woayɛ ho nhyehyɛe anaa afe biara ka hia wɔn ankasa ahosiesie baabi a ɛyɛ yiye. Sɛ wofa ka biara a wutumi hu sɛ ɛbɛba sɛ mpofirim asɛm a, ɛma sika nhyehyɛe no yɛ ahintasɛm bere a nea ɛte ara ne sɛ enwiei.
Ayamye ka saa nhyehyɛe yi ho. Akyɛde betumi ada ɔdɔ adi a ɛnhwehwɛ sɛ wugyaa wo sika mu ho. Susuw ahiade titiriw, ahyɛde ne tumi ho ansa na woahyɛ bɔ. Sɛ sika nni hɔ a, nokware, bere, nsɛm anaa akyɛde ketewa da so betumi anya bo. Mfa ɛka sɛnea ɛbɛyɛ a wobɛkɔ so ayɛ te sɛ nea wo kyɛ a anohyeto nni hɔ.
Akontaabu nhwɛso
Fa no sɛ ɔsram biara sika yɛ GHS 4,000. Wɔ saa nhwɛso a yɛayɛ yi mu no, fie ka yɛ GHS 1,200; aduan GHS 1,000; akwantu GHS 500; nsu, anyinam ne nkitahodi GHS 300; ɛka tua GHS 400; abusua mmoa GHS 300. Ne nyinaa yɛ GHS 3,700, na GHS 300 aka ansa na yɛaka ka biara a yɛn werɛ afi ho. Saa akontaabu yi yɛ nsusuwii a yɛde kyerɛ ade; ɛnyɛ Ghana asetena bo ho akontaabu anaa sika kyekyɛ ho afotu.
Sɛ afe biara ka a yɛayɛ ho nhyehyɛe hia GHS 200 ɔsram biara na yɛde GHS 100 kɔ sikakorabea ketewa mu a, yɛakyɛ GHS 300 no nyinaa. Bɔhyɛ foforo a ɛyɛ GHS 500 ma GHS 500 to sin, gye sɛ kuw foforo anaa sika a ɛba no sesa. Honhom mu adesua no nyɛ ayamye a wobɛpo; ɛyɛ sɛ wobɛma bɔhyɛ ahyia akontaabu ansa na woaka.
Nhwɛso 31 · Sika no ba ka no akyi
Ɔbea a ɔyɛ n'ankasa adwuma nya sika ɔsram no awiei nanso ɛsɛ sɛ otua ka bi kan. Ɔkyerɛw nna a ka di ne sika a ɔhwɛ kwan. Baabi a ɛyɛ yiye no, ɔbisa nea ɔde adwuma no ma no sɛ wobetumi asesa da no anaa, na ɔde sika a wɔasi so dua yɛ nhyehyɛe sen bɔhyɛ a wonnim sɛ ɛbɛba.
Wobetumi apo adesrɛ no. Afei ohu sɛ ehia sika ketewa a ebegye bere no ntam kwan anaasɛ nhyehyɛe foforo. Nsakrae a ɛboa no ne nea ada adi. Sika a ɛtaa to sin no nyɛ nea ɔde bɛkyerɛ ne ho sɛ ɔnhwɛ yiye anaa amansan bi siw no kwan ara kwa bio.
Nhwɛso 32 · Akyɛde a nokware anohyeto wom
Ɔguadini bea bi pɛ sɛ ɔma abusuafo pii wɔn adesrɛ bere a wanya mfaso wɔ ɔsram bi mu. Nea edi kan no, ɔde sika to hɔ ma aguade a ehia dedaw, ahyɛde a ɛreba ne sikakorabea a obetumi. Afei ɔpaw nea aka a obetumi de ayɛ akyɛde.
Ɔka sika dodow no a ɔnhyɛ bɔ sɛ ɔsram pa biara bɛsan aba. Sɛ sika a ɛba sesa a, akyɛde nhyehyɛe no sesa. N'ayamye ne nneɛma ankasa a ɔwɔ no wɔ abusuabɔ na ɛkora tumi a ɔde bɛkɔ so adi gua so. Ne daakye nipa no bɛka nnipa a ɔhwɛ wɔn no ho.
Ntetee 16 · Yɛ sika bere nhyehyɛe
Kyerɛw sika a wohwɛ kwan ne nna a ɛsɛ sɛ wutua ka wɔ ɔsram a edi hɔ. Hyɛ sika a wonnim sɛ ɛbɛba no agyirae wɔ ɔfã foforo. Fa ka biako a ɛnyɛ daa a woayɛ ho nhyehyɛe ka ho, na susuw sɛ sikakorabea bi betumi ayɛ yiye anaa. Ansa na woakyɛ akyɛde foforo anaa woahyɛ bɔ no, hwɛ nea eyi besi ananmu. Ɔsram no awiei no, hwɛ nna ne sika dodow ankasa mu na siesie nhyehyɛe a edi hɔ.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Me haw titiriw yɛ dodow, bere, nea mennye nni sɛ ɛbɛba anaa ne nyinaa a afra? Daakye ahiade bɛn na enni kwan wɔ nnɛ mu? Akyɛde bɛn na metumi de ama a merenhyɛ atoro bɔ?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Wo daakye nipa nso yɛ ofie a worehwɛ no no mu nipa.
TI 17 · Aguadi sɛ Bɔhyɛ a Ɛwɔ Nipadua
Fa anisoadehu no ba ade a wode ma mu
Adwuma fi ase da ne gyinapɛn adi denam nea adetɔfo nya so. Asɛm a ɛyɛ fɛ ntumi ntua ade a emu nna hɔ, ade a ɛnyɛ nokware daa anaa nhyehyɛe a ahintaw no ka daa. Sɛ w'atirimpɔw a woka ne ɔsom a, fam no ka adetɔ kwan, nkitahodi, sika tua kyerɛwtohɔ ne mmuae a ɛba bere a biribi ankɔ yiye no ho.
Bisa ɔhaw a ade no boa di ho dwuma ankasa, wɔn a ɛboa wɔn ne anohyeto a ɛwɔ mu. Ntease a emu da hɔ yɛ obu bi. Nhoma betumi ama nkyerɛkyerɛ ne ntetee a ɛnhyɛ ahosika ho bɔ. Adesua betumi de ntetee a wɔahyehyɛ ama a ɛnhyɛ anibuei ho bɔ wɔ nna dodow a wɔahyɛ mu. Anohyeto a nokware wom hyɛ bɔhyɛ den, efisɛ ɛma wotumi susuw ho.
Yi nkanyan fi adanse a ɛkyerɛ pɛ a nnipa pɛ ade no mu. Wubetumi ate nka sɛ wɔafrɛ wo sɛ wobɔ biribi, nanso ehia sɛ wosɔ hwɛ sɛ nnipa te ase anaa wɔpɛ. Nnipa a ebia wɔbɛtɔ no a wutie wɔn no nyɛ anisoadehu no a worepo. Ɛboa ma wuhu nipadua a ɛbɛma anisoadehu no aboa.
Fa nokwaredi to bo na som nnipa
Ɛsɛ sɛ wɔte bo no ase ka ho ne adwuma no ka, bere, sika a wɔgye, mmoa ne tumi a ɛma ɛkɔ so. Mfaso a wobɔ wɔ tirim betumi ayera bere a wubu w'ani gu eyinom so. Saa ara nso, bo a ɛkorɔn nkyerɛ honhom mu bo. Kyerɛ nea ɛka ho mu na ma nnipa nnya nsɛm a ɛma wɔpaw a ehu, aniwu anaa ntɛmpɛ a wɔayɛ nni mu.
Adwuma a ɛsom nnipa hia ɔsiesie kwan. Hena na ogye anwiinwii? Ɔkwan bɛn so na wɔde fael a ayera besi ananmu? Dɛn na ɛba bere a wɔrentumi mfa adwuma a wɔahyɛ ho bɔ no mma? Akwan no betumi ayɛ tiawa. Sɛ ɛwɔ hɔ a, ɛma ayamhyehye gyinapɛn da adi bere a anigye nkutoo nnɔɔso.
Nhwɛso 33 · Kɔmputa so ade a wɔntumi nkenkan
Ɔdetɔfo bi ntumi mbue dwumadi nhoma a watɔ. Mfiase no, ɔdetɔnfo no fa anwiinwii no sɛ honhom mu bɔne ahoɔden. Mmuae a asɛyɛde wom pii hwɛ fael no mu, ɛde akwan a emu da hɔ kyerɛ sɛnea wɔbɛbue, na ɛma nea wotumi de di dwuma si ananmu anaa edi ɔsiesie a wɔaka no akyi.
Afei ɔdetɔnfo no de adetɔfo ani sɔ ɔkwan a wɔfa so de nneɛma ma no hwɛ. Emu ahofama a ɔwɔ ma ɔsom dan abɔnten yiyedi ho nhwehwɛmu. Adetɔfo abufuw no yɛ osuahu ho nsɛm, na ɛnyɛ asiane a ɛreba ɔyɛfo no honhom mu nipaban so.
Nhwɛso 34 · Adesua a nkanyan wom nanso wɔnsɔɔ nhwɛe
Ɔkyerɛkyerɛfo bea bi yɛ adesua kɛse ho nhyehyɛe ansa na ɔne nnipa a ebia wɔbɛba asua no akasa. Edin no yɛ den, nanso nnipa nte nea wobesua no ase. Obisa kuw ketewa bi nsɛm na ɔde sɔhwɛ adesua a ɛwɔ anohyeto ne nhyehyɛe a emu da hɔ ma.
Wɔn a wɔba no hu adesua a emu yɛ basaa ne ntetee a aka. Ɔsiesie ansa na watrɛw mu. Sɔhwɛ no nhyɛ aguadi mu nkonimdi ho bɔ, nanso ɛtew tirim susuw so na ɛma adesua no tu mpɔn. Frɛ ne tie tumi bom yɛ adwuma bere a botae no ne nkyerɛkyerɛ a ɛboa.
Ntetee 17 · Hwehwɛ bɔhyɛ biako mu
Paw ade biako a wode ma. Kyerɛw bɔhyɛ no, n'anohyeto, anammɔn a ehia ansa na wode ama ne ade a wobɛyɛ sɛ woantumi amma a. Fa kratafa no, aguadibɔ asɛm ne adetɔfo osuahu ankasa toto ho. Siesie nea enhyia biako. Bisa wɔn nsɛm pɔtee a worenhyɛ adetɔfo sɛ ɔnkamfo wo anaa ɔnka n'ankasa asetena nsakrae ho asɛm.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na merehyɛ ho bɔ a mintumi nni ho adanse anaa memfa mma? Ɛhe na adetɔfo osuahu no ne gyinapɛn a meka no nni asi? Sɔhwɛ ketewa bɛn na ebetumi asi nsusuwii kɛse ananmu?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ɔsom yɛ nea wotumi gye di wɔ baabi a bɔhyɛ hyia onipa foforo osuahu.
TI 18 · Adwuma, Nimdeɛ ne Animuonyam
Ma adwumayɛ pa da adi wɔ adeyɛ mu
Adwuma ma da biara kwan a wode bɛka gyinapɛn ne nimdeɛ abom. Nimdeɛ a adwuma hia no a wubesua hyɛ ɔpɛ a wowɔ sɛ wobɛboa no den. Nokwaredi ka nea wunnim a wubegye atom, nkyerɛkyerɛmu a wubebisa ne mfomso a wubesiesie ansa na atrɛw ho. Saa adeyɛ yi betumi ayɛ te sɛ nea nkanyan sen no, nanso ɛma wotumi de ho to wo mmoa so.
Mma adwumabea ɔhaw biara nnan emu akwanside. Adwuma dodow a ɛnfata, nyiyim, tebea a ahobammɔ nni mu ne tumi a emu nna hɔ yɛ abɔnten nokware. Adwennwene betumi aboa ma woapaw mmuae; ɛnsɛ sɛ ɛdaadaa wo sɛ adwene pa nkutoo bɛsiesie ahyehyɛde a ɛhaw nnipa.
Yi w'adwuma, wo nkɛntɛnso ne wo hokwan anaa ahobammɔ mu. Ebia ɛyɛ w'asɛyɛde sɛ wobɛyɛ amanneɛbɔ a moapene so. Ebia wubetumi anya sɛnea wɔyɛ nhyiam so nkɛntɛnso. Ebia wuhia wo mpɔtam afotu wɔ adwuma ho asɛm a emu yɛ den ho. Sɛ woma saa afa yi ntam da hɔ a, ɛma w'ankasa asɛyɛde ntrɛw nnan adwumabea no nyinaa asɛyɛde.
Tete suban a wopɛ sɛ woda no adi no
Wubetumi de adwenem mfonini ayɛ ntetee: bu asɛmmisa pefee bi a wubebisa, nhwɛso tiawa a wode bɛma anaa sɛnea wobɛde kommyɛ abua ɔkasatia no ho mfonini wɔ w'adwenem. Afei tete nimdeɛ no. Ɔkwan a ɛboa no ka tirim ntetee ne suban ankasa bom, na ɛnyɛ apɛde ne dibea foforo a wɔahyɛ ho bɔ ntam.
Hwehwɛ mmuae a ɛka ade a wotumi hu din. “Ɛsɛ sɛ woyɛ w'adwuma yiye” betumi akata ɔhaw pii so. “Mesrɛ, fa da a adwuma di ne ade a edi hɔ ka wo nsamde ho” yɛ nea wutumi tete. Bisa nhwɛso na paw nsakrae a ɛfata a ɛwɔ wo dwumadi mu.
Nhwɛso 35 · Adwumayɛ pa a ɛyɛ komm da so ahintaw
Adwumayɛfo bea bi fa no sɛ adwuma a wawie ho kasa yɛ ahomaso. Ne panyin hu adwuma a enwiei nkutoo, efisɛ ɔntaa mmɔ nea efii mu bae ho amanneɛ. Ofi ase de dapɛn biara amanneɛbɔ tiawa ma a emu wɔ nea wawie, akwanside a ɛwɔ hɔ ne gyinae a ehia.
Ɔnhyehyɛ nkonimdi, na ɔnhyɛ ho bɔ sɛ nnipa behu ne bo. Ɔma nsɛm a ɛboa nya kwan. Gyidi a ɛwɔ ne mu sɛ ahobrɛase hwehwɛ sɛ obi hinta no nya nkitahodi a ɛyɛ nokware si ananmu. W'ayi ne mmoa adi ma ɛyɛ mmerɛw sɛ wɔbɛsusuw ho.
Nhwɛso 36 · Adwuma a ɛsen nimdeɛ a ɔwɔ mprempren
Adwumayɛfo bi gye adwuma a ɛhia mfiri ho nimdeɛ a ɔnte ase, efisɛ osuro sɛ wɔbɛhu no sɛ ɔntumi. Ɔtwentwɛn kosi sɛ bere no dan ɔhaw kɛse. Wɔ mmuae a wasesa no mu no, ɔka nsonsonoe pɔtee no ntɛm na ɔsrɛ nhwɛso anaa ntetee.
Ɔpene nea obetumi awie ne bere a obewie so. Nea efi mu ba betumi aka adwuma no a wɔde bɛma foforo anaa adesua bere ho. N'animuonyam nnyina nimdeɛ a ɔyɛ ne ho sɛ ɔwɔ so bio. Asɛyɛde da adi sɛ nhyehyɛe a nokware wom.
Ntetee 18 · Yɛ nimdeɛ mu ɔkwan biako a ɛka wɔn bom
Paw adwuma mu ɔhaw a ɛtaa san ba. Hu sɛ ne titiriw fa nimdeɛ, ntease, nneɛma a ɛwɔ hɔ, abrabɔ anaa tebea ho. Paw mmuae a ɛfata, sen sɛ bere biara wobɛkasa atia wo ho. Tete suban biako anaa ka adesrɛ pɔtee biako. San hwɛ sɛ nsakrae no kaa adwuma no anaa ne nea ɛda so hia obi foforo gyinae.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Ɛhe na mede adwene pa resi nimdeɛ a ehia no ananmu? Mmoa bɛn na ehia nkitahodi pefee? Adwumabea ɔhaw bɛn na ehia ahyehyɛde mu adeyɛ sen kokoam adwennwene?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Animuonyam ne adesua tumi gyina faako; ɛho nhia sɛ woyɛ wo ho na woatumi aboa.
TI 19 · Ade Foforo Yɛ ne Adwuma a Ɛma Apɛde Da Adi
Ma adweneyɛ nya nipadua
Dwom, nhoma, adwuma nhyehyɛe anaa adesua betumi afi ase sɛ mfonini wɔ onipa mu. Ɛnam gyinae, nnwinnade, nkyerɛwee ne ɔsiesie so dan nea wobetumi akyɛ. Wɔ ha no, apɛde a ɛda adi kyerɛ ɔkwan a wode adwene a woabɔ nya nipadua a wutumi de di dwuma. Ɛnyɛ bɔhyɛ sɛ biribi ho mfonini a wobɛyɛ wɔ w'adwenem no de bɛba a adeyɛ ne tebea a ɛfa ho nni hɔ.
Ade foforo yɛ hwehwɛ adwene a wode ma ade ahorow wɔ mmere ahorow. Sɛ wode hokwan ma nsusuwii foforo a, adwene a abue boa. Ɔsiesie hia apaw. Atintim hia gyinae pɔtee wɔ ahosiesie ne akenkanfo ho. Sɛ wohwehwɛ adwuma a awie fi nkyerɛwee a edi kan mu a, atemmu betumi atwa nneɛma a ehia sɛ ɛsɔ hwɛ no ankasa mu.
Fa nkanyan sɛ ɔhɔho a wuntumi nhyɛ bere a ɔbɛba nyinaa, na fa ntetee sɛ beae a woasiesie agye no. Wubetumi akyerɛw nsɛm, ahyɛ bere, asua nnwinnade na woawie adwuma nketewa. Beae a woasiesie no nhyɛ nkanyan sɛ ɛmmra, nanso ɛtew adwene ne sɔhwɛ ntam kwan so.
Wie nea ɛbɛma woasua biribi
Adwuma a enwiei betumi ayɛ pɛ wɔ adwenem, efisɛ obiara nnya nhyiaa n'anohyeto. Sɛ wuwie nea wutumi no a, ɛda anohyeto no adi na ɛma nkɔso yɛ yiye. Paw nipadua ketewa a edi mũ: asɛm fã biako, adesua biako, adwumayɛ nhwɛso biako anaa ti tiawa biako a mfiase ne awiei wɔ mu.
Nea akenkanfo ka boa bere a ɛfa wɔn osuahu ankasa ho. Bisa nea emu daa hɔ, baabi a adwene brɛɛ ase ne nea ɛkaa basaa. Mma ahyɛden nkutoo nnka w'adesrɛ ho. Saa ara nso, mfa wo adeyɛ gyinae biara mma adwene biara. Hwɛ nea ɛsan ba wɔ wɔn nsɛm mu na fa toto w'atirimpɔw ho.
Nhwɛso 37 · Nhoma a wɔresiesie bere nyinaa
Ɔbea bi a ɔpɛ sɛ ɔbɛyɛ ɔkyerɛwfo kɔ so boaboa nsɛm a wɔafa aka ano na ɔyɛ nhoma akataso. Ɔka sɛ nhoma no nnya nsiesiee ne ho sɛ ɛbɛfa ne mu aba. Onni ti biako mpo a awie. Ɔpaw adwuma ketewa a obewie: ti biako a ɛde nkyerɛkyerɛmu, nhwɛso asɛm ne ntetee kyerɛ adwene biako.
Ɔkyerɛw ansa na waboaboa nsɛm foforo ano. Ɔkenkanfo a ogye no di kyerɛ baabi a ntease no yera. Ɔsiesie a edi hɔ no wɔ adwuma a emu da hɔ. Adwuma no afi nipaban pa a ɛwɔ adwenem so aba ade a wotumi sesa so.
Nhwɛso 38 · Dwontofo a ɔretwɛn nnwinnade a edi mũ
Dwomkyerɛwfo bi gye di sɛ adwumadan papa bɛbue dwom biara a onwiei no mu. Nnwinnade betumi ho ahia, nanso ɔsɔ nea obetumi de nnwinnade a ɛwɔ hɔ awie no hwɛ. Ɔkyere nhyehyɛe a ɛnnya nyɛɛ fɛ no gu afiri so na otie hu nea esiw kwan ankasa.
Ohu sɛ nnwom nnyeso no hia ɔsan-kyerɛw sen sɛ kasa-kyere afiri no hia ɔsesaa. Adetɔ bi a ɛbɛba akyiri da so betumi afata. Ɔkwan a ɛka wɔn bom mprempren no yɛ adwumayɛ nimdeɛ. Ɔde ɔsiesie a wawie susuw nkɔso sen anigye a ɛba denam afiri foforo nya so.
Ntetee 19 · Wie adwuma ketewa a edi mũ
Paw ade foforo yɛ ho adwene biako. Kyerɛ nipadua ketewa koraa a edi mũ a ebetumi akyerɛ wo biribi. Hyɛ bere a ɛyɛ yiye na yi nkyerɛwee fi ɔsiesie mu. Wie, na afei bisa ɔkenkanfo anaa ɔtiefo a ɔfata nsɛmmisa biako anaa abien a ɛboa. Kyerɛw ɔsiesie a wobɛyɛ ne nea wobɛkora so.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Ahosiesie bɛn na ɛrekwati mmerɛwyɛ a ɛwɔ adeyɛ mu? Anohyeto bɛn na ɛyɛ nokware na bɛn na wɔnsɔɔ nhwɛe? Adwuma ketewa a edi mũ bɛn na ɛbɛma adesua a edi hɔ ada adi?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Adweneyɛ nam abotare ne animuonyam a ɛwɔ adeyɛ mu so ba wiase a yɛbom te mu.
TI 20 · Bere, Suban ne Apam a Wodi So
Ma bere nhyehyɛe no nda nneɛma sɛnea wɔahyehyɛ no adi
Wo bere nhyehyɛe nyɛ wo gyinapɛn nyinaa ho mfonini, nanso ebetumi akyerɛ gyinapɛn a wɔwɔ kwan wɔ adeyɛ mu. Sɛ nea woka sɛ edi kan no nnya bere, mmoa ne mfiase bere nyinaa a, ebia ɔhaw no yɛ nhyehyɛe sen ahofama. Ahofama hia tebea a ebetumi aba mu.
Ɛyɛ mmerɛw sɛ wosua suban bere a woka ho asɛm sɛ nnidiso. Ade a wunim akyi no, wufi suban bi ase a ɛde biribi ba. Wubetumi de adeyɛ ketewa a wopɛ bata nhyehyɛe a ɛwɔ hɔ dedaw ho, atew ahoɔden a ehia mfiase so, na woapaw sɛnea wobɛsan agye ntwitwa akyi. Eyinom yɛ sɔhwɛ; ɛnyɛ mmara a ɛyɛ adwuma pɛ ma obiara.
Ma apam a edi kan no nsua sɛnea ɛbɛyɛ nokware. Akenkan simma anum a ɛba ankasa betumi ama nsɛm pii asen nhyehyɛe a ɛyɛ kɛse a wɔtaa gyae. Ketewaa no nyɛ botae a ɛto twa. Ɛyɛ ɔkwan a ɛma ntetee da adi ansa na woadɔɔso n'ahyɛde.
Fa sanba hyɛ nnidiso no mu
Da a ɛpa no mma sanba nhyehyɛe mmra. Bisa bere a wubetumi asan afi ntetee no ase ne sɛ ehia sɛ wosesa ne kɛse anaa. Mfa bere tenten a wuntumi nkura mu nyɛ wo ho asotwe de siesie nea woapa no. Botae no ne nkɔso a ɛkɔ so wɔ asetena ankasa mu, a yare, akwantu, mpofirim tebea ne asɛyɛde a ɛsesa ka ho.
Tumi nso wɔ bere mu. Nnipa bi tumi di wɔn bere so sen afoforo. Nhyehyɛe a ɛfa no sɛ dinn nnɔnhwerew a enni ano wɔ hɔ no betumi anyɛ adwuma amma ɔhwɛfo anaa obi a ɔyɛ adwuma wɔ bere sesaa mu. Ma kwan ma mmoa a wɔbom de ma, mmere tiawa ne mmere ahorow. Tebea a wode sesa nhyehyɛe no yɛ nimdeɛ mu ntetee fã.
Nhwɛso 39 · Anɔpa amanne kɛse no
Osuani bi yɛ nhyehyɛe ma dɔnhwerew abien a ɔde bedwennwen, atete nipadua, akenkan na wakyerɛw ansa na ɔkɔ adwuma. Nhyehyɛe no di nna abiɛsa. Ɔka sɛ onni ahosodi. Afei ɔyɛ simma dumien ntetee a obetumi afi ase ankasa.
Ɔpaw adwennwene biako, nipadua kankyee tiawa biako a ɛfata no ne adwene biako a ɔkyerɛw. Adapɛn abien akyi no, ɔhwehwɛ sɛ ɔbɛtrɛw mu anaa. Adesua no nyɛ sɛ ntetee akɛse nyɛ papa. Ɛyɛ sɛ bɔhyɛ nhyia tumi ansa na adan suban ho atemmu.
Nhwɛso 40 · Adesua nhyehyɛe a wɔatwa mu
Ɛna bi sua ade wɔ anwummere adidi akyi, nanso mmofra hwɛ taa twa mu. Ɔsrɛ ɔpanyin foforo bere pɔtee abien dapɛn biara na ɔde mmere tiawa sua ade nna foforo. Ɔsan siesie adesua nneɛma no to hɔ sɛnea ɛbɛyɛ a mfiase nhia ahoɔden pii.
Adapɛn bi da so yɛ den. Ɔhwehwɛ nhyehyɛe no mu, sen sɛ ɔbɛbɔ ne ho sobo wɔ ntwitwa biara ho. Ne nkɔso susudua ka adesua a wawie ne mmoa a wɔde mae ankasa nyinaa ho. Abɔnten bere nhyehyɛe no fi ase da ahofama a wɔbom wɔ ma n'adesua adi.
Ntetee 20 · Hyehyɛ sɛnea wobɛsan aba
Paw ntetee biako, sɛnkyerɛnne a ɛma mfiase yɛ yiye ne ɔkwan ketewa koraa a wode bɛyɛ. Ka nea wobɛyɛ ntwitwa akyi. Sɔ nhyehyɛe no hwɛ dapɛn biako na kan mpɛn a wobɔɔ mmɔden ankasa. Hyɛ tebea a ɛboae anaa esiw kwan no nsow. Ma ahyɛde no nyɛ kɛse bere a apam ketewa no tumi di dwuma na ɛda so boa w'atirimpɔw nkutoo.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Apam bɛn na mayɛ a mamma no tebea? Me ntetee ketewa koraa a ɛboa no yɛ dɛn? Ɔkwan bɛn na mɛfa so asan aba bere a ntetee bi apa?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Gyidi nyin bere a ahofama kura mfiase a ɛyɛ yiye ne sanba a ɛwɔ ayamhyehye.
TI 21 · Fie Tebea ne Nhyehyɛe a Wɔbom Yɛ
Ma beae no mmoa asetena no
Fie betumi akura nkae, akwanside, ahotɔ ne nhyɛso. Ebetumi afrɛ ahomegye anaa ama adwuma ada aniwa so daa. Ebetumi ama adeyɛ a ɛboa ayɛ mmerɛw anaa asie adwinnade a ehia. Saa nkɛntɛnso pɔtee yi ma ɔkwan a egyina nokware so a wode sɛnea ɛwɔ mu no, saa ara na ɛwɔ abɔnten, ne sɛnea ɛwɔ abɔnten no, saa ara na ɛwɔ mu no di dwuma.
Nneɛma a abɔ mu basaa nyɛ adanse sɛ honhom mu nhyehyɛe asɛe. Fie a ɛhɔ akyere betumi akyerɛ kwan a esua, dɛmdi, ohia, awerɛhow anaa asɛyɛde a wɔbom soa. Fa beae no sɛ tebea a ɛsɛ sɛ wote ase. Sɛ wubu ɔdan atɛn wɔ abrabɔ mu a, ɛntaa mmoa sɛ wobisa adwuma bɛn na ɛyɛ den ne nsakrae bɛn na ɛyɛ yiye.
Paw adwuma a beae no bɛyɛ ansa na woapaw n'ahoɔfɛ. Baabi a wode ka nkrataa sie betumi ho ahia sen ahosu ahorow a ɛyɛ pɛ. Ɔkwan a wotumi nantew mu betumi ho ahia sen nneɛma a ɛyɛ fɛ. Baabi ketewa a ɛyɛ dinn betumi aboa adwennwene ɛwom sɛ wontumi mma fie no nyinaa nyɛ dinn. Nhyehyɛe nsom nnipa, na ɛnnyɛ nnipa nkoa mma ahosuo.
Beae a wɔbom de di dwuma hia apam a wɔbom yɛ
Onipa biako nhyehyɛe pa ho adwene betumi ayɛ adwuma ama obi foforo. Susuw wɔn a wɔde beae no di dwuma, adwuma a ɛho hia ne sɛnea wobetumi akyɛ asɛyɛde pɛpɛɛpɛ ho. Mmofra, mpanyimfo ne nnipa a wɔn tumi gu ahorow betumi ahia nsakrae. Apam a ɛboa ka adwuma ne bere din a ɛmfa animuonyam nto adwumayɛ pɛ so.
Kɔmputa so fie nso ka beae no ho. Fael nhyehyɛe, nkra ho kɔkɔbɔ anaa ahyɛde ho kyerɛwtohɔ tiawa betumi atew hwehwɛ a ɛho nhia so. Fi ɔhaw a ɛtaa ba a ɛgye ahoɔden paa no ase. Ma saa baabi no tu mpɔn ansa na woabɔ mmɔden sɛ wobɛsesa ne nyinaa.
Nhwɛso 41 · Krataa a ayera
Abusua bi taa hwere sika tua nkrataa a wohia ma ka ne nneɛma ho bɔhyɛ. Hwehwɛ biara akyi no, akyinnye ba. Abusuani bi de adwene ba sɛ wɔnyɛ fael korabea a wɔbom wɔ ne dinma suban tiawa, na wɔde nkrataa ankasa nsɛso ngu baabi biako a obiara betumi anya baabi a ehia.
Wɔde nkrataa a edi hɔ no kakraa sɔ nhyehyɛe no hwɛ. Wɔsiesie bere a obi foforo ntumi mfa nni dwuma mmerɛw. Nea ɛne ne ho hyia wɔ adeyɛ mu ne nokwaredi a wobu ne korabea a wotumi de ho to so a wɔde ma. Ɛho nhia sɛ obiara dan onipa foforo ansa na sɔhwɛ no afi ase.
Nhwɛso 42 · Ɔdan a adwuma nnyae wɔ mu da
Ɔbea a ɔyɛ adwuma fi fie bua nkrasɛm fi agua koro a ɔbɔ mmɔden gye ahome so. Ɔdan no sua, enti adwuma ɔdan foforo rentumi mma. Ɔyɛ adwuma awiei nnidiso: ɔkyerɛw adwuma a edi hɔ, ɔkata adwuma nneɛma so na ɔde kanea biako kɔ baabi foforo.
Nsakrae no yɛ sɛnkyerɛnne ne adeyɛ nyinaa. Ɛhyɛ nsakrae agyirae a ɛnyɛ ne ho sɛ beae no atrɛw. Ɔhwɛ sɛ nnidiso no boa no ma ogyae adwuma no anaa, na ɔne adwumayɛfo afoforo ka mmuae bere a wɔhwɛ kwan ho asɛm. Amanne no boa efisɛ apam ankasa gyina akyi.
Ntetee 21 · Ma dwumadi biako tu mpɔn
Paw baabi ketewa anaa kɔmputa so kwan bi a ɛtaa de ɔhaw ba. Ka dwumadi a ɛsɛ sɛ ɛyɛ no din. Yi akwanside biako fi hɔ, yɛ korabea anaa mmara biako a emu da hɔ na fa wɔn a wɔde di dwuma no ka ho baabi a ɛfa wɔn ho. Sɔ hwɛ dapɛn biako. Fa sɛnea wotumi de di dwuma ne ɔhaw a atew so susuw nkonimdi, na ɛnyɛ sɛnea nea efi mu ba no yɛ nwonwa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na me beae no taa frɛ? Hena adwuma na ɛhwɛ nhyehyɛe a mepɛ no so? Beae nsakrae ketewa bɛn na ebetumi aboa adwene a ɛwɔ me mu?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Beae a ɛboa ma w'ahofama nya akwanside kakraa bi a ɛsɛ sɛ ɛfa mu.
ƆFÃ V · KRONKRONYƐ WƆ DA BIARA ASETENA MU
TI 22 · Abɔde sɛ Ɔkyerɛkyerɛfo wɔ Anohyeto ne Dodow a Ɛfata Ho
Hwɛ ansa na woakyerɛ ase
Abɔde de nhyehyɛe ma a ebetumi ayɛ adwennwene ho mfonini a emu dɔ: nyin, porɔw, wɔn ho so gyina, tebea mu nsakrae ne mmere a ɛsan ba. Aba frɛ abotare; asubɔnten frɛ adwennwene wɔ nkɔso ne anohyeto ho. Eyinom yɛ nkyerɛase a yɛde ba nea yehu no so. Ebetumi anya ntease a ɛnyɛ amansan ahyɛde a wɔde ama yɛn ankasa.
Abɔde adesuadan kɛse no san kyerɛ nsonsonoe. Wontumi mfa afifide ahiade mma onipa ara kwa. Nea ɛma abɔde bi nkwa no betumi ahaw foforo. Eyi boa siesie nneɛma a ɛne wɔn ho hyia a wɔde di dwuma a ahwɛyiye nni mu. Nsɛsodi frɛ asɛmmisa; nsonsonoe boa ma ntotoho no anohyeto da hɔ.
Sɛ wudwennwen dua bi ho a, hwɛ mman a ɛda adi na bu ntini a ahintaw no ho mfonini wɔ w'adwenem. W'ankasa ntetee mu no, nea efi mu ba a wotumi hu taa gyina ahosiesie a wɔnnhu saa so: adesua, nneɛma hwɛ, abusuabɔ ne ahomegye. Mfonini no betumi akyerɛ nhwehwɛmu a ɛboa kwan. Ntini bɛn na ɛboa adwuma a wopɛ sɛ afoforo hu no? Ɔhwɛ ahorow bɛn na ahintaw nanso ɛho hia?
Nneɛma sohwɛ yɛ mmuae a ɛda adeyɛ mu
Abusuabɔ a wote nka sɛ wowɔ ne abɔde no betumi anya nipadua wɔ sɛnea wode nneɛma di dwuma ne sɛnea wode wo ho hyɛ ɔhwɛ a mobom yɛ mu. Fi nea ɛfa wo beae ho ase: nneɛma sɛe a wubetumi akwati a wobɛtew so, beae a mobom de di dwuma a wobɛhwɛ so, mpɔtam adwuma a ɛfata a wobɛboa anaa sɛnea wo gyinae ka afoforo a wubesua. Mfa no sɛ sɛnkyerɛnne adeyɛ biako siesie abɔde ɔhaw kɛse.
Abɔde nso nhwɛ mfatoho a yɛpɛ. Ahum nnyae efisɛ osuani pɛ asomdwoe ho adesua. Saa nokware no a wugye tom kora ahobrɛase so. Honhom mu adwene betumi ama yɛne wiase abusuabɔ mu adɔ, na agyae kwan ama nimdeɛ pɔtee, ewiem tebea nsɛm ne asɛyɛde a yɛbom soa.
Nhwɛso 43 · Nyin a ntotoho hyɛ no
Turohwɛfo bea bi hwɛ afifide ba a ɛrenyin brɛoo, na ohu sɛ ɔtaa de ne nkɔso toto afoforo nkonimdi a ɛda adi ho. Afifide ba no yɛ mfonini a ɛboa, nanso ɔnka sɛ atwɛn biara yɛ nyansa.
Ɔhwehwɛ n'adwuma ahiade ankasa mu: nimdeɛ, bere, mmuae ne adetɔfo pɛ. Ɔyi nyin a ɛho hia fi akyɛ a ɛkwati adeyɛ no mu. Abɔde mfonini no bue adwennwene no ano; adeyɛ mu adanse kyerɛ gyinae no kwan. Abotare dan ɔhwɛ a ani da hɔ, na ɛnyɛ twentwɛn a ɔnyɛ hwee.
Nhwɛso 44 · Beae kronkron a wɔabu nea atwa ho ahyia ani agu so
Kuw bi yɛ nhyiam a ɛyɛ fɛ wɔ beae a wɔatua ho ka, nanso wogyae adiwo a wɔbom de di dwuma no fĩ. Kuw no muni bi kyerɛ nsonsonoe a ɛda asase a wɔde ano bu no ne adwuma a wɔgyae ma ɔhwɛfo no ntam.
Wɔpene ahotew asɛyɛde so na wɔhwɛ nea ɔhwɛfo no hia ankasa. Wɔn ntetee no ka beae no a wɔbɛgyae no sɛ wotumi de di dwuma seesei. Nea efi mu ba no da hɔ na ɛwɔ mpɔtam hɔ. Honhom mu nhyiam abɛyɛ nea etie honam fam tebea a ɛma etumi ba no pii.
Ntetee 22 · Sua abɔde nhyehyɛe biako ho ade
Fa bere tiawa hwɛ biribi a wubetumi anya: afifide, omununkum kankyee, awia hann, nsu anaa abɔnten beae a wunim. Kyerɛw nea wuhu ankasa. Ka mfatoho biako a ebetumi afa w'asetena ho ne saa mfatoho no anohyeto biako. Paw ɔhwɛ ho adeyɛ ketewa anaa nsakrae pɔtee a adwennwene no de ba.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na merehu na dɛn na mede reka ho? Mmoa a aniwa nhu bɛn na m'adwuma a ɛda adi no hia? Ɔkwan bɛn so na obu betumi adan ɔhwɛ a ɛboa wɔ saa beae yi?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Abɔde mfonini dan nyansa bere a ɛhyɛ ahwɛyiye den na ɛma adeyɛ a asɛyɛde wom mu dɔ.
TI 23 · Nsɛnkyerɛnne, Kyerɛwsɛm ne Asɔrefi a Ɛwɔ Onipa Mu
Kɔ sɛnkyerɛnne no mu a worennyae nhumu
Sɛnkyerɛnne kura ntease a ɛbɛboro biako. Ɔpon betumi akae hyɛn, wɔn a wɔayi wɔn afi mu, ahobammɔ anaa apaw. Bepɔw betumi akyerɛ ɔhaw, baabi a wohu ade fi anaa ntam kwan. Sɛnkyerɛnne kasa mu ahoɔden no fã bi fi ɔkwan a ebue yi. Ɛyɛ mmerɛw bere a nkyerɛasefo bi ka sɛ ɔno nkutoo ne ntease a obiara ɛsɛ sɛ ogye tom.
Fa baabi ne tebea a sɛnkyerɛnne no wɔ kenkan no. Ɛhe na epue? Dɛn na atwa ho ahyia? Dɛn na ɛkyerɛ wɔ krataa anaa amammerɛ a wohyiae no mu? W'ankasa nkae bɛn na enyan? Ma abakɔsɛm mu nkyerɛase ne w'ankasa dwumadi ntam nna hɔ. Sɛnkyerɛnne betumi akasa akyerɛ wo tebea a ɛnyɛ adanse sɛ nea ɔkyerɛwee no pɛɛ sɛ ɔkyerɛ nea woakenkan pɛpɛɛpɛ.
Sɛ nhwɛso no, Matthew 6:10 de ɔsoro ne asase ntam abusuabɔ hyɛ Onyankopɔn apɛde ho mpaebɔ mu [6]. Ɔkenkanfo a ɔdwennwen betumi de abisa sɛnea botae kronkron dan abrabɔ. Eyi yɛ honhom mu dwumadi, na ɛnyɛ asɛm sɛ Bible no fa ne Hermes nkyerɛkyerɛ nyinaa kyerɛ gyidi koro no ara.
Fa abrabɔ si asɔrefi wɔ wo mu
Emu asɔrefi yɛ mfonini a ɛkyerɛ beae a adwene, ahonim ne apaw a woasusuw ho wɔ. Ɛnyɛ afoforo so korɔnyɛ na wɔde si n'afasu. Onipa betumi ahwɛ afɔremuka a wɔasiesie no fɛfɛ so, nanso wabu da biara asɛyɛde ani agu so. Sɛnkyerɛnne no mu yɛ den bere a ɛsan de adwene kɔ asetena so: suban bɛn na ebebu kronkronyɛ a wudwennwen ho no?
Wubetumi afa abobow sɛ ahomegye ansa na woakɔ nkɔmmɔ a ɛyɛ den mu, kanea sɛ nkae sɛ hwehwɛ ntease a emu da hɔ, ne afɔrebɔ sɛ ɔsom ho adeyɛ pɔtee. Eyinom yɛ nnɛ nkyerɛase a wubetumi apaw. Ɛnhia nneɛma a ne bo yɛ den, sum ase hyɛn anaa obi foforo gyidi a wobɛpo.
Nhwɛso 45 · Sɛnkyerɛnne dan ahyɛde
Ɔkenkanfo bea bi hu nkɔnsɔnkɔnsɔn a abubu mfonini na ɔka sɛ ɛsɛ sɛ ogyaa ahyɛde biara ntɛm ara. Ansa na ɔbɛyɛ ade no, obisa sɛ ahofadi kyerɛ dɛn wɔ tebea pɔtee no mu.
Ohu nhyehyɛe biako a ɛsɛe no ne asɛyɛde biako a ɔda so bu. Ɔhwehwɛ afotu baabi a hokwan anaa ahyɛde wom na ɔpaw mmuae a wasusuw ho. Sɛnkyerɛnne no boaa no ma ɔkaa dadwen bi din. Wɔamma no tumi sɛ ɛmpopa nea efi mu ba nyinaa.
Nhwɛso 46 · Ɔsoro wɔ asase so wɔ fie bi mu
Agya bi dwennwen asɛm a ɛfa Onyankopɔn apɛde wɔ asase so no ho, na ohu sɛ ɔtaa hwehwɛ setie nanso ɔkwati kyɛwpa. Obisa nea botae pa no bɛkyerɛ wɔ fie.
Ɔpaw sɛ ɔbɛsiesie asɛm a ɔkae den no na watie abofra dadwen. Eyi nwie nyamesom ho akyinnye na ɛnyɛ adanse sɛ amammerɛ ntam abusuabɔ a ahintaw wɔ hɔ. Ɛkyerɛ sɛnea akenkan a adwennwene wom betumi adan abrabɔ pa ho adeyɛ pɔtee. Ofie no nya dwumadi no, na ɛnyɛ nkyerɛkyerɛmu nkutoo.
Ntetee 23 · Kenkan wɔ afa abiɛsa
Paw sɛnkyerɛnne biako anaa kyerɛwsɛm kronkron tiawa. Kyerɛw ne nsɛm a atwa ho ahyia, amammerɛ anaa krataa mu ntease a wubetumi de adanse agyina akyi ne sɛnea wode bedi dwuma wɔ w'asetena mu. Hyɛ nea wunnim no agyirae sen sɛ wobɛhyehyɛ tumi. Paw adeyɛ biako a ɛda dwumadi no adi a enhia sɛ onipa foforo begye wo nkyerɛase atom.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Merekenkan nsɛm a atwa ho ahyia no anaa nea mepɛ nkutoo? Tumi bɛn na mereka sɛ ɛwɔ m'ankasa nkyerɛase no akyi? Abrabɔ bɛn na ɛbɛma saa sɛnkyerɛnne yi asow aba nnɛ?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Mfonini kronkron dan ɔpon bere a ɛde wo kɔ abrabɔ a emu da hɔ mu.
TI 24 · Adae sɛ Adwennwene Kasa
Fi ɔdae a wokae no ase
Ɔdae betumi ama nneɛma a wode bedwennwen atenka, dadwen ne adweneyɛ ho. Nkyerɛkyerɛ yi mma ɔdae nkyerɛase nhoma a ɛyɛ adwuma ma obiara, na ɛnka sɛ adae ka nea ɛbɛba ho asɛm a wotumi de ho to so. Mfonini koro no ara betumi akanyan ntease ahorow wɔ nnipa ahorow mu. Fi osuahu a wokae ne w'ankasa tebea no ase.
Kyerɛw ɔdae no ansa na woama no ntease. Dɛn na ɛbae? Atenka bɛn na na ano yɛ den paa? Asɛm ketewa bɛn na ɛkaa wo ho? Dadwen bɛn na ɛwɔ w'ani da hɔ asetena mu a ɛdi saa atenka no nsɛ, sɛ ɛwɔ hɔ a? Abusuabɔ bi yɛ nea ebetumi aba, na ɛnyɛ atemmu. Sɛ biribiara nni abusuabɔ a, gyae ɔdae no a worenwie ne nkyerɛase.
Mfa ɔdae nnyɛ adanse sɛ obi ayi wo ama, sɛ yare bi wɔ hɔ anaa sɛ sika ho gyinae a asiane wom bɛkɔ yiye. Saa nsɛm yi hia adanse a ɛfata wɔ asetena ankasa mu. Ɔdae betumi akanyan asɛmmisa, nanso ɛnsɛ sɛ ebu obi fɔ anaa ɛtwa nhwehwɛmu pɔtee so.
Ma nkyerɛase no mfa sɔhwɛ a ɛwɔ anohyeto mmra
Fa no sɛ woso dae sɛ wunsiesiee wo ho mma dwumadi bi. Ntease biako betumi ayɛ dadwen wɔ asɛyɛde a wowɔ nnɛ ho. Mmuae a ɛboa betumi ayɛ da a adwuma di a wobɛhwɛ mu anaa nneɛma a wobɛsiesie. Sɛ bere biara nni hɔ a, wubetumi afa mfonini no ɔkwan foforo so anaa woagyae no kɛkɛ. Adeyɛ no ntena nea wonim ankasa no dodow mu.
Adae a ɛhaw wo nkyerɛ sɛ honhom mu afĩ aka wo anaa woretwe ɔhaw. Sɛ ɛtaa sɛe ahomegye anaa ɛhaw wo denneennen a, hwehwɛ mmoa a ɛfata. Wubetumi nso apaw sɛ worenhwehwɛ ɔdae biara mu. Obu a wode ma adwene ka osuahu binom a wobɛma atwam a worenhyɛ adesua bi nto so ho.
Nhwɛso 47 · Ɔpon a wɔato mu
Afia so dae sɛ ɔwɔ ɔdan a wɔato mu akyi. Nea edi kan no, ɔkyerɛw ehu ne abufuw. Ɔde mfonini no bata adwuma bi a ɔnsrɛɛ kwan a ɔde benya nsɛm a ɛho hia wɔ mu no ho.
Obisa adwuma no kannifo kwan bɛn na ehia ne nea ɔkwan no hwehwɛ. Wobetumi apene adesrɛ no so anaa wɔapo. Mmuae biara ma nsɛm a wotumi de ho to so pii sen ɔdae no nkutoo. Nkyerɛase no aboa sɛ nea ɛkanyan nhwehwɛmu, na ɛnyɛ honhom mu yarehu sɛ wɔayi no afi mu.
Nhwɛso 48 · Ɔdae a ɛfa nokwaredi a wɔabu so ho
Ɔbarima bi so dae sɛ ne hokafo nni no nokware. Ɔsɔre a wahaw na ɔpɛ sɛ ɔhwehwɛ kokoam nkrasɛm mu. Ɔyi ɔdae no fi abusuabɔ no ho adanse mu.
Ohu ntam kwan a aba nnansa yi na, baabi a ahobammɔ wom no, ɔsrɛ nkɔmmɔ fa abɛn ne dadwen ho. Ɔmfa ɔdae no mma sɛ adanse anaa hokwan a ɛma ɔhwɛ foforo no sum ase. Dwumadi a ɛboa ne nokware mu nsɛmmisa fa abusuabɔ ankasa ho, a obu wɔ mu ma kokoamsɛm ne pene.
Ntetee 24 · Fa ɔdae adwennwene ho kratafa di dwuma
Kyerɛw ɔdae a wokae, n'atenka a ano yɛ den paa ne w'ankasa ntease a ɛkanyan. Kyerɛw akenkan akwan abien anaa nea ɛboro saa, a ntease sɛ ebia enni nnɛ nkrasɛm a ɛboa biara nso ka ho. Sɛ adeyɛ bi fi mu ba a, ma ɛnsua na engyina w'ani-da-hɔ asetena nokwasɛm so. Hwɛ sɛ ɛboaa wo ma wotee dadwen bi ase a womfa nneɛma a aba bere koro mu sɛ adanse.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Atenka bɛn na ɛho hia sen sɛnkyerɛnne nkyerɛase nhoma a wɔasi so pi? Mede ɔdae rekwati asɛmmisa pefee? Adanse bɛn na asɛm a emu yɛ duru wɔ asetena ankasa mu behia?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ɔdae betumi afrɛ adwennwene; ɛho nhia sɛ ɛdan ahyɛde.
TI 25 · Mpaebɔ, Amanne ne Adeyɛ a Ɛne Gyinapɛn Hyia
Ma ahofama nya da biara nipadua
Mpaebɔ betumi ada aseda, ɔpɛ a emu dɔ, wo ho a wode ma, awerɛhow anaa akwankyerɛ ho adesrɛ adi. Amanne ma adwene a wode ma ade nya ɔkwan a wotumi san yɛ. Ɛho nhia sɛ biara bo yɛ den anaa ɛyɛ kɛse. Ahomegye a ɛyɛ dinn ansa na adwuma afi ase, adwene a wɔakyerɛw anaa nkae adeyɛ tiawa betumi anya ntease bere a abata adwene a efi koma mu ho.
Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia ho adeyɛ mu no, bisa adeyɛ a ɛka mpaebɔ ho. Mpata ho mpaebɔ betumi aka kyɛwpa a nokware wom ho. Asetena mu nneɛma ho mpaebɔ betumi aka nneɛma a wowɔ mu nhwehwɛmu ne adwuma ho adesrɛ a ɛfata ho. Nyansa ho mpaebɔ betumi aka nsɛm a ɛne wo pɛ nni asi a wubetie ho. Adeyɛ ntew ahofama so; ɛma ahofama baabi a ɛbɛtena.
Gyae kwan ma ɔpɛ a onnya mmuae. Mpaebɔ nyɛ apam a kasa a ɛfata hyɛ nea wopɛ no ho bɔ. Ɛnsɛ sɛ yare, adehwere anaa abamubu dan adanse sɛ onipa no adi huammɔ wɔ honhom mu. Ntetee betumi akɔ so anya ntease wɔ sɛnea ɛka akokoduru, adwene, ayamhyehye ne mpɔtam mu, bere a nea ebefi mu aba no yɛ nea wonnim mpo.
Hyehyɛ amanne tiawa a ɛma emu ne ɛho hyia
Paw mfiase, nea wode adwene besi so ne awiei. Mfiase betumi ayɛ telefon a wode bɛto nkyɛn. Nea wode adwene besi so betumi ayɛ gyinapɛn biako ne tebea biako a wopɛ sɛ wode di dwuma wɔ mu. Awiei no nka anammɔn pɔtee a edi hɔ din. Akyiri no, hwɛ sɛ amanne no boaa wo ma wudii so anaa.
Sɛnkyerɛnne nneɛma yɛ nea wubetumi apaw. Sɛ wode di dwuma a, ma ntetee no nhyɛ ahobammɔ ne obiara tumi mu. Kanea, kyerɛwtohɔ nhoma anaa asɛm a wokae betumi adi dwuma a enhia ogya, akɔmkyene, nneɛma a wode bɛkam wo ho anaa adetɔ. Wɔmfa ade bi bo nsusuw adwene mu dɔ.
Nhwɛso 49 · Mpaebɔ ansa na kyɛwpa
Ɔbea bi bɔ asomdwoe mpae bere a wakasa den akyerɛ ne nuabaa akyi. Ne koma tɔ ne yam nanso ɔda so twɛn sɛ onuabaa no bɛfrɛ. Adwennwene da adeyɛ a obetumi ayɛ a ɔrenhyɛ nea ebefi mu aba no adi.
Ɔde kyɛwpa tiawa kɔ a ɛka nsɛmfua no ne nea ɛyɛe no din, a ɔnhwehwɛ bɔne fafiri ntɛm ara. Ɔma ne nuabaa no bere. Mpaebɔ no aboa adeyɛ a asɛyɛde wom; wɔmmfaa no nkwati onipa a ɛkaa no no.
Nhwɛso 50 · Amanne a ɛtwentwɛn adwuma ase
Ɔyɛfo bi de dɔnhwerew biako siesie adwumabea ansa na ɔkyerɛw bere biara. Amanne no abɛyɛ den ara ma nkyerɛwee sua. Obisa atirimpɔw a ɛsɛ sɛ amanne no di ho dwuma.
Ɔtew so ma ɛyɛ ahomegye tiawa, adwene a wapaw ne krataa no bue. Ofi ase kyerɛw bere a nea onnim da so wɔ hɔ. Beae kronkron no boa adwuma no seesei sen sɛ ɛbɛsɛe ne bere. Ɔde adwene ne adeyɛ bu ntetee no atɛn, na ɛnyɛ ahosiesie kɛse.
Ntetee 25 · Ka adwene ne adeyɛ bom
Yɛ amanne tiawa wɔ kasa a ɛne wo gyidi hyia mu. Ka gyinapɛn biako, tebea ankasa biako ne adeyɛ biako din. Wie adeyɛ no anaa fa nokware ka nea esiw kwan. Sɛ wode di dwuma mpɛn kakraa a, hwɛ sɛ amanne no ma w'adwene ba nea ɛrekɔ so so na wudi asɛyɛde pii anaa. Ma biribiara a abɛyɛ adesoa anaa asi wo ho mu hyɛ ananmu no nyɛ tiawa.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Adeyɛ bɛn na ɛfata me mpaebɔ nkyɛn? Nea efi mu ba bɛn na merebɔ mmɔden sɛ mede pɛpɛɛpɛyɛ bɛhyɛ? Ɔkwan tiawa bɛn na ɛbɛboa adwene a ɛremma nhyɛso?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Ma ahofama nhyehyɛ nokwaredi adeyɛ a wubetumi ayɛ a edi hɔ.
TI 26 · Mmere a Ɛsan Ba, Bere Paw ne Abotare a Nyansa Wom
Hu nnidiso a worenhyehyɛ hyɛbrɛ
Asetena kura mmere a ahoɔdenbɔ ne san-ahoɔdennya, adesua ne dwumadi, mfiase ne awiei di akyiri. Bi fi nipadua anaa abɔde mu; foforo fi bere nhyehyɛe, abusuabɔ ne ahyehyɛde mu. Honhom mu adwennwene betumi aboa ma yehu sɛnea ɛte, nanso ɛnsɛ sɛ ɛdan ahomegye biara yɛ amansan bere bi a ɛbara adeyɛ.
Bere paw bisa nsɛmmisa pii. Adwuma no ayɛ krado? Nneɛma a ehia wɔ hɔ? Ehia obi foforo gyinae? Sɛ yɛtwɛn a, nsɛm a ɛboa bɛba, anaa ɛretwentwɛn ahometew ase kɛkɛ? Abotare yɛ nyansa bere a ani da hɔ. Kwatim taa dan basaa bere a nhwehwɛmu da kɔ akyiri akyiri no.
Mmere mfatoho betumi aboa. Adesua bere betumi adi ɔman anim adwuma kan. Adeforo a wɔde ma a ɛgye ahoɔden betumi ahia san-ahoɔdennya. Nanso mfatoho no wɔ anohyeto: nnipa nyinaa mfa afa koro so wɔ amansan bere nhyehyɛe biako mu. Kwan foforo betumi aba bere a woabrɛ; atwɛn bere betumi afi tebea mu, na ɛnyɛ sɛ woapaw de anyin.
Fa nhwehwɛmu bere ka abotare ho
Sɛ wopaw sɛ wobɛtwɛn a, ka nea woretwɛn ne bere a wobɛsan asusuw ho. Eyi dan agyina a enni awiei yɛ gyinae a woapaw. Wubetumi atwɛn mmuae akosi Fida, na afei wode nsɛm a ɛwɔ hɔ a eye paa akɔ so. Wubetumi agyae adwuma bi kakra bere a worehwehwɛ mmoa a ɛho hia, na afei woasusuw nea ɛyɛ yiye ho.
Ahomegye nso betumi ayɛ nnidiso no fã a atirimpɔw wom. Ɛnhia sɛ wudi adanse sɛ woayɛ adwuma a ɛdɔɔso na woafata ahomegye. Asɛmmisa pɔtee no ne sɛnea wobɛbɔ san-ahoɔdennya ho ban wɔ asɛyɛde ankasa mu. Nnidiso no mmoa onipa a ɔte ase; ɛnnyɛ onipa afiri a ɛyɛ nneɛma bere nyinaa.
Nhwɛso 51 · Woretwɛn sɛnkyerɛnne ansa na woafi ase
Osuani bea bi kɔ so twentwɛn adesua adesrɛ ase, efisɛ bere no nte sɛ nea ɛne no hyia pɛpɛɛpɛ da. Ohu nea onnim ankasa: ne bo, bere nhyehyɛe ne ahyɛde a wɔde hyɛn mu. Ɔhwehwɛ nsɛm no na ɔhyɛ gyinaesi da.
Sɛ adesua no mfata a, obetumi de ntease apo. Sɛ ɛfata a, obetumi akyerɛw adesrɛ no bere a ɔda so suro. Bere paw dan tebea ho nhwehwɛmu a wasusuw ho, sen atenka nokwaredi a wɔhwehwɛ.
Nhwɛso 52 · Atrɛw akyi a adeforo akɔ yiye
Nhoma tintimfo ketewa bi tɔn nhoma foforo na ntɛm ara ɔyɛ foforo pii ho nhyehyɛe. Mmoa ho adesrɛ ne ɔsiesie da so nwiei. Ɔkyerɛ ahomegye ase sɛ ɔrehwere nkɔso ahoɔden.
Owie adetɔfo mmoa, ɔhwehwɛ ka ne adwuma dodow mu na ɔhyɛ san-ahoɔdennya bere ansa na wapaw nhoma a edi hɔ. Ahomegye no bɔ daakye adwuma yiyedi ho ban. Ɔntwɛn kwa; ɔde asɛyɛde rewɔwie bere biako ansa na wadɔɔso ahyɛde.
Ntetee 26 · Fa nokwasɛm kyerɛ wo bere no mu
Paw adwuma anaa asɛyɛde biako. Fa nokwasɛm a wotumi hu ka ɔfa a ɛwɔ mprempren ho asɛm. Ka adwuma a saa ɔfa no hia, mmoa a ehia ne nhwehwɛmu da din. Sɛ woretwɛn a, ka nsɛm anaa tebea a ɛho hia. Sɛ woregye ahome a, paw sɛnea wobɛbɔ bere no ho ban a worenyɛ wo ho sɛ asɛyɛde nyinaa ayera.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn ankasa na meretwɛn? Ahyɛde a enwiei bɛn na ɛka bere a mewɔ mu no ho? Dɛn na san-ahoɔdennya a nyansa wom bɛma ayɛ yiye?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Abotare boa bere a enim nea ɛrehwɛ so ne bere a ɛbɛsan ahwɛ.
TI 27 · Akannifo, Mpɔtam ne Asɛyɛde a Yɛbom Soa
Nhyehyɛe akɛse hia mmuae akɛse
Wontumi nte mpɔtam ase sɛ ankorankoro adwene a wɔabom nkutoo. Mmara, nneɛma, nkuranhyɛde, abakɔsɛm ne tumi boa hyehyɛ nnipa dodow abrabɔ. Ɔkannifo betumi akyerɛ nokwaredi nanso ɔretwe obiara a ɔbɔ ɔhaw ho amanneɛ aso. Wɔ saa beae no, komm no fã bi yɛ nhyehyɛe no ho mmuae. Sɛ wɔka kyerɛ ankorankoro sɛ wonnya adwene pa pii a, wɔgyae nea ɛde ba titiriw bi a wɔmfa nsa nka.
Fa ahwɛyiye de nneɛma a ɛne wɔn ho hyia di dwuma wɔ afa ahorow. Gyinapɛn bɛn na wɔpae mu ka? Suban bɛn na wonya so akatua? Dɛn na ɛba bere a obi kasa? Nhyehyɛe bɛn na ɛdan dadwen yɛ adeyɛ? Nsonsonoe a ɛda gyinapɛn a wɔaka ne mmara a ɛyɛ adwuma ntam no taa yɛ baabi a akannifo adwuma fi ase.
Abrabɔ pa ho Mmara Titiriw no fa sɛnea yɛne afoforo di ho; nneɛma a ɛne wɔn ho hyia no fa abusuabɔ a ɛda afa ahorow ntam ho. Wobetumi aboa wɔn ho a ɛnyɛ nkyerɛkyerɛ koro. Ɔkannifo betumi de abien no adi dwuma abisa sɛnea ahofama a ɛwɔ ne mu ma animuonyam dan ɔkwan a ɛyɛ pɛ ma obiara a ɛka no, a nnipa a ɛyɛ den sɛ wɔbɛka atia tumi ka ho.
Ɔsom hia akontaabu
Adwene pa nyi kyerɛwtohɔ, pene, dwumadi a emu da hɔ ne nhwehwɛmu ho ahiade mfi hɔ. Ɛsɛ sɛ mpɔtam adwuma tumi kyerɛ nea wɔhyɛɛ ho bɔ, nea wonyae, sɛnea wɔsii gyinae ne nea enwiei. Nsɛm mu pefeeyɛ mmɔ kokoamsɛm ho ban sen sɛ ɛbɛda nnipa a wɔyɛ mmerɛw no adi de akyerɛ sɛ wɔde mmoa ama.
Frɛ mmuae a worenhyɛ aseda. Obi betumi ani agye mmoa ho na waka ɔhaw bi nso ho asɛm. Sɛ ɔkasatia ba a, hwehwɛ asɛm no mu ansa na woabɔ ɔboafo nipaban ho ban. Atirimpɔw kronkron mu yɛ den bere a n'akwan no bu wɔn a ɛka wɔn no akontaa.
Nhwɛso 53 · Ɔkannifo a ɔsrɛ nokwaredi
Adwuma kannifo bi ka kyerɛ kuw no sɛ wɔmmɔ ɔhaw ho amanneɛ, na afei ɔhyɛ onipa a odi kan yɛ saa no aniwu wɔ baguam. Kuw no yɛ komm. Ɔkyerɛ komm no ase sɛ pene.
Adwennwene akyi no, ogye ne mmuae no tom, ɔyɛ ɔkwan pefee a wɔde bɛka dadwen na ɔdi so a ɔntɔ were. Ɔsan sesa nhwehwɛmu nhyiam sɛnea ɛbɛyɛ a asiane a ennya ano aduru da adi. Gyidi behia adanse a ɛsan ba. Ɛsɛ sɛ abɔnten nhyehyɛe no fi ase boa emu gyinapɛn a ɔka sɛ ɔwɔ no.
Nhwɛso 54 · Mpɔtam ahotew a ɛyera
Ahofamafo hyehyɛ ahotew, wɔtwa mfonini na wonnyaw nhyehyɛe biara a ɛbɛhwɛ beae no so. Ɔsram biako akyi no, ɔhaw koro no san ba. Kuw no kwati sobo a wɔbɛbɔ ɛhɔfo na wobisa nneɛma ne asɛyɛde a enni hɔ.
Wɔne nnipa a wɔde beae no di dwuma ne mpɔtam dwumadibea a ɛfa ho kasa, wɔkyerɛ akyidi a wotumi yɛ na wɔhyɛ nhwehwɛmu da. Ahiade bi sen ahofamafo tumi. Saa anohyeto no din a wɔka boa ma wohu adeyɛ a ɛda so hia nnipa dodow. Ɔsom dan apam a ɛkɔ so sen sɛnkyerɛnne dwumadi biako.
Ntetee 27 · Hwehwɛ nhyehyɛe a mobom yɛ mu
Paw kuw, ofie anaa mpɔtam adwuma a wowɔ dwumadi a ɛfata wɔ mu. Fa gyinapɛn a wɔka, mmara ankasa, suban a wonya so akatua ne mmuae a wɔde ma ɔhaw no toto ho. Hu nea enhyia biako ne nkɔso biako a ɛyɛ yiye. Fa nnipa a ɛka wɔn no ka ho baabi a ebetumi ayɛ yiye. Kyerɛw nea ɔwɔ asɛyɛde ne bere a wɔbɛhwehwɛ nsakrae no mu.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na saa nhyehyɛe yi tua ho akatua? Hena na ɔsoa ne nhyehyɛe a ɛwɔ hɔ no ka? Dɛn na ɛbɛma mmuae ahobammɔ ayɛ kɛse na adeyɛ abu akontaa pii?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Biakoyɛ nyin bere a gyinapɛn dan tebea a ɛyɛ pɛ na wotumi de di dwuma.
Asɛyɛde afa ahorow
Paw ɔfã a ɛfata ɔhaw no
TI 28 · Nimdeɛ a Edi Mũ sɛ Adesua a Wode Bɔ Bra
Ma nkyerɛkyerɛ no nnan ɔkwan a wofa so san ba
Nimdeɛ a edi mũ nyɛ tebea a atenka a ɛyɛ den, mfomso anaa nea yennim yera. Ɛyɛ tumi a ɛrenyin a ɛma wuhu nea enhyia, woma mmuae a ɛfata na wosan ba ntetee no mu. Osuani no hwɛ ne ho sɛ ɔne gyinapɛn hyia kakra, na ɔpɛ sɛ ɔhwehwɛ baabi a asetena hia ɔhwɛ pii.
Seesei wubetumi de ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia no adi dwuma wɔ asetena afa ahorow. Gyinapɛn dan suban. Suban hia tebea. Tebea de nea efi mu ba a wotumi hwehwɛ mu ba. Nhwehwɛmu betumi ama gyinapɛn mu adɔ, asesa suban anaa ada anohyeto adi. Saa nkɔanim yi yɛ adwuma a ɛte ase sen mmara a ɛto twa.
Hwɛ yiye na womfa nea efi mu ba a ɛyɛ wo dɛ nkutoo nsusuw nkɔso. Wubetumi ntease mu ada hɔ pii na wɔda so apo wo. Wubetumi akura anohyeto na woahwere abusuabɔ. Wubetumi asiesie wo ho yiye na woahyia abɔnten huammɔdi. Bisa sɛ wode nokware yɛɛ ade pii, wobɔɔ animuonyam ho ban, wusuaa biribi a ɛfa ho na wugyee nea aka wɔ wo tumi akyi no tom anaa.
Boaboa adanse ano
Paw kyerɛwtohɔ kakraa bi a ɛkyerɛ ntetee bere tenten: apam a wudii so, sika nhyehyɛe a woasiesie, nkɔmmɔ a woasan asiesie, nkyerɛwee a wawie, mmoa ho adesrɛ a ɛboa. Fa sɔhwɛ bi a ankɔ yiye ka ho. Ne wɔ hɔ no ma adanse no mu nokware yɛ pii na ebetumi ada nea wusuaa fa nhyehyɛe anaa tebea ho adi.
Adwuma a ɛto twa no nyɛ honhom mu korɔnyɛ a wɔde da ho adi. Ɛyɛ adanse sɛ wutumi dan gyinapɛn biako yɛ sɔhwɛ pɔtee, wohwɛ nea efi mu ba na wosiesie. Ɛsɛ sɛ wo yɔnko osuani tumi te nea woyɛe no ase a onhia sɛ ogye w'wiasehwɛ nyinaa tom.
Nhwɛso 55 · Anohyeto di nkonim denam ntease pefee so
Bere a osuani bi atete anohyeto no, ɔhwɛ kwan sɛ abusuabɔ biara bɛyɛ papa. Adamfofa biako ba awiei bere a ɔgyae sɛ ɔwɔ hɔ bere nyinaa. Mfiase no, ɔfa adehwere no sɛ adanse sɛ ntetee no adi huammɔ.
Ɔde ahwɛyiye hwehwɛ tebea no mu. Ɔde obu kasae, ɔde nea obetumi akura mu mae na ɔmaa obi foforo no kwan paw. Awerɛhow da so wɔ hɔ, nanso ntease mu ada hɔ pii. Atenka mu ade pa a efi mu ba no nyɛ susudua baako a ɛwɔ hɔ ma adeyɛ a asɛyɛde wom.
Nhwɛso 56 · Sɔhwɛ a ehia ɔsiesie
Osuani bi yɛ nhyehyɛe sɛ ɔbɛkyerɛw anadwo biara, nanso ɔtaa da ansa. Sen sɛ ɔbɛka sɛ adwennwene nyɛ ne de no, ɔhwehwɛ tebea no mu. Anadwo ne bere a entumi nyɛ adwuma amma no wɔ ne nhyehyɛe mu.
Ɔde ntetee tiawa no kɔ awia ahomegye bere mu na ɔsan sɔ hwɛ. Sɛ nkyerɛwee da so mfa mfaso kakra mma a, ɔsɔ mmuadadi tiawa a ɔde anom ka hwɛ. Adesua a wode bɔ bra ka ɔkwan a wosesa na wukura atirimpɔw mu ho. Ntetee no som asetena no, sen sɛ ɛbɛhyɛ asetena no sɛ ɛnsom ɔkwan a ɛmfata.
Ntetee 28 · Wie adwuma a ɛde adesua hyɛ abrabɔ mu no
Paw gyinapɛn biako ne asetena ɔfã biako. Kyerɛw tebea a wofi ase, kyerɛ nsakrae biako a wotumi hu, hu mmoa ne anohyeto na hyɛ nhwehwɛmu bere a ɛyɛ yiye. Fa mmɔdenbɔ ne nea efi mu ba ho kyerɛwtohɔ tiawa sie. Kyerɛ nea ɛsesae, nea ansesa, nea wonnim da ne ɔsiesie a edi hɔ. Bɔ afoforo kokoamsɛm ho ban wɔ ne nyinaa mu.
Nsɛmmisa a ɛboa ma wode adesua no bɔ bra
Dɛn na seesei metumi ayɛ a kane no na mete ase nkutoo? Ɛhe na meda so hia mmoa? Dɛn na ɛbɛboa me asan aba bere a ntetee yɛ den?
Nyansa a wobɛfa aka wo ho: Adesua ho adanse a emu dɔ paa ne asetena a ɛkɔ so nya tumi ma nokware, ayamhyehye ne adeyɛ a asɛyɛde wom.
ƆFÃ VI · NKYERƐKYERƐ A WODE DI DWUMA
NHWƐSO NHWEHWƐMU 1 · Ɔyɛfo a N'asɛm Di Ne Nhyehyɛe Anim
Tebea no
Ɔbea bi a ɔyɛ n'ankasa adwuma kyerɛ ntease pefee ne nneɛma bebree a obi nya ho ade. Ɔwɔ nneɛma pii a onwiei, adetɔfo kyerɛwtohɔ a apete ne mmoa nkrasɛm a ɛtaa ba anadwo pa. Adesua foforo ho dawurubɔ twetwe nnipa. Ɔpɛ sɛ ofi ase ntɛm ara, efisɛ osuro sɛ ahomegye bɛma wahwere kwan no. Kokoam no, nhyehyɛe a asɛe no hyɛ no aniwu na ɔka kyerɛ ne ho sɛ adwene a ɛyɛ den pii bɛsiesie.
Nkyerɛkyerɛmu biako nkyerɛ tebea no nyinaa mu. Nipaban ho dadwen wɔ hɔ: osuro sɛ ɔbɛma n'atiefo abam abu. Nhyehyɛe haw wɔ hɔ: adetɔfo nnya wɔn nneɛma a wotumi de ho to so. Bere haw wɔ hɔ: adeforo yɛ ne mmoa a enwiei pere. Ebia sika mu nhyɛso nso wɔ hɔ. Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia boa ma yɛyɛ afa yi ho mfonini a yɛrenyɛ yɛn ho sɛ gyidi biako na ɛde ne nyinaa bae.
Dwumadi ho nhwɛso a wɔayɛ
Gyinapɛn a ɛkorɔn no ne ɔsom a wotumi de ho to so. Suban a ɛwɔ hɔ ne bɔhyɛ pii bere a tete bɔhyɛ nwiei. Ɔkwan a ɛka wɔn bom no ne ade a wɔde ma no ho nhyehyɛe a ɛwɔ afa. Nea edi kan, ɔkyerɛw adetɔfo ahyɛde a ɛwɔ hɔ na ohu nea ɛhia ntɛm. Nea ɛto so abien, ɔhwɛ nea wotwe biara a ɛwɔ hɔ no mu na ɔkyerɛw nkrasɛm pefee a ɛkyerɛ sɛnea wɔbenya. Nea ɛto so abiɛsa, obu adwuma a adesua foforo sɔhwɛ ketewa hia. Ɔpae da mu bere a wahwehwɛ tumi ne nneɛma a egyina so mu akyi nkutoo.
Ne mu ntetee no di gyidi a ɛka sɛ ne bo gyina nneɛma foforo a ɔde kɔ baguam daa so no ho dwuma. Ɔkyerɛw asɛm a ebu akontaa pii sɛ: “Metumi de nokwaredi awie adwuma asom sɛnea metumi abɔ ade foforo.” Asɛm no ho hia efisɛ ɛboa gyinae a asesa. Sɛ ɔsan ka a ɔnsiesie ɔkwan a ɔde nneɛma ma a, nea enhyia no da so wɔ hɔ.
Wɔ adapɛn abien mu no, ɔkyerɛw mmoa adesrɛ a wanya, nea wadi ho dwuma ne nea ɛda so abue. Ɔsan kyerɛw sɛ obetumi awie sɔhwɛ adesua no wɔ bere a ɛwɔ hɔ mu anaa. Kyerɛwtohɔ yi nsusuw honhom mu korɔn a obi akodu. Ɛkyerɛ sɛ nhyehyɛe a wapaw no boa bɔhyɛ no anaa.
Sɛ mmɔdenbɔ a edi kan no di huammɔ a
Fa no sɛ mmoa no da so sen ne tumi. Ebia ehia sɛ ɔma ade a ɔde ma no yɛ tiawa, ɔma akwankyerɛ tu mpɔn, ɔhyehyɛ mmoa a ɛfata anaa ɔtwentwɛn adetɔn foforo ase kosi sɛ nea ɔde ma yɛ nokware. Sɛ sika hia ntɛm a, ɛsɛ sɛ ɔma saa anohyeto no da adi wɔ nhyehyɛe mu sen sɛ ɔde honhom mu nokwaredi bɛkata so. Sika mu ntɛmpɛ mma bɔhyɛ a ontumi nni so yiye ho kwan.
Nkrasɛm nnɔnhwerew ho anohyeto betumi aboa, nanso ɛsɛ sɛ wɔde mmuae nhyehyɛe ka ho. Anyɛ saa a, anohyeto no bɔ ɔyɛfo no bere ho ban nanso egyae adetɔfo a wɔnni ɔkwan a wotumi de di dwuma. Adesua a wode bɔ bra hia atena-hɔ tumi ne akontaabu nyinaa.
Osuani adwuma ne adesua akyi nkɔmmɔ
Hu emu asɛm biako, adwumayɛ tebea biako ne adetɔfo ahyɛde biako. De nna ason a edi hɔ nnidiso ho adwene ma. Kyerɛ nea ɛsɛ sɛ wɔka wɔ baguam ne nea ebetumi ayɛ kokoamsɛm. Ka nkɔso susudua abien ne tebea biako a ɛbɛma twentwɛn afata no din.
Mmuae a ɛyɛ den nhwehwɛ onipa nyinaa nsakrae ansa na adeyɛ afi ase. Ɛka ɔsom ne nea wɔde ma bom, ɛto bɔhyɛ a edi hɔ ano na ɛma ɔyɛfo no ɔkwan a ɛyɛ yiye a ɔde bɛhwehwɛ ne tumi mu.
NHWƐSO NHWEHWƐMU 2 · Ofie a Ɛda Ayamye ne Ahobammɔ Ntam
Tebea no
Awarefo bi bom tua ka titiriw na wɔboa abusuafo. Hokafo biako hu akyɛde ma sɛ asɛyɛde kronkron. Foforo no suro sɛ adesrɛ biara de wɔn fie ne daakye sukuu ka to asiane mu. Wɔkwati sika ho nkɔmmɔ kosi sɛ ɔhaw aba. Biara kyerɛ foforo no suban ase sɛ nipasu mu dɛm: pɛsɛmenkominya wɔ ɔfã bi, asɛyɛde a enni hɔ wɔ ɔfã foforo.
Emu akyinnye no fa ahobammɔ, nokwaredi ne baabi a obi ka ho ho. Abɔnten tebea no ka sika a ɛwɔ anohyeto, adesrɛ a ɛnyɛ daa ne gyinaesi nhyehyɛe a wɔmpenee so ho. Mmuae a ɛyɛ honhom mu nkutoo betumi aka akyerɛ wɔn sɛ wonnya nneɛma bebree mu gyidi. Mmuae a ɛyɛ sobo nkutoo betumi abɔ hokafo biako sobo. Ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia hwehwɛ abusuabɔ a ɛda gyinapɛn, kyerɛwtohɔ ne apam ntam mu.
Dwumadi ho nhwɛso a wɔayɛ
Wofi sika ankasa a ɛba ne ahyɛde a wonim so ase. Obiara mfa ntetee no nhyɛ foforo aniwu. Wɔyi ka titiriw, daakye ka a wɔayɛ ho nhyehyɛe, ɛka ahyɛde ne akyɛde a obi tumi paw no mu. Sɛ ne nyinaa sen sika a ɛba a, wɔkyerɛ nea ɛto sin pefee. Wɔmfa sɛ gyinapɛn biako ɛsɛ sɛ edi nkonim bere nyinaa no nni akontaabu ho dwuma.
Afei wɔpene adesrɛ foforo ho kwan so. Bɔhyɛ biara a ɛboro sika dodow a wɔbom apaw no hia nkɔmmɔ ansa na wɔahyɛ. Biara kura n'ankasa apaw tumi a wɔapene so wɔ baabi a ɛyɛ yiye. Wɔsan paw sɛnea wɔbɛbua bere a sika nni hɔ. Mmuae no betumi aka ntoboa ketewa anaa mmoa a ɛnyɛ sika ho.
Emu ntetee no ne sɛ wɔbɛka ehu a ɛhyɛ sobo no ase. Hokafo biako ka sɛ, “Misuro sɛ sɛ mepo a, m'abusua renni me mu gyidi bio.” Foforo ka sɛ, “Misuro sɛ wɔremmɔ yɛn ahiade titiriw ho ban.” Saa nsɛm yi ma apam yɛ yiye a ɛnhwehwɛ sɛ ehu biara dan tumi nkutoo.
Nea ɛsɛ sɛ wɔsan hwehwɛ mu
Ɔsram biako akyi no, wɔde ntoboa a wɔyɛɛ ho nhyehyɛe ne nea ɛbae ankasa toto ho. Wobisa sɛ obi yɛɛ ahintasɛm bɔhyɛ anaa, sɛ wɔtuaa ka titiriw anaa ne sɛ nhyehyɛe no yɛɛ pɛ anaa. Dapɛn a akyinnye nni mu hyɛ nkuran, nanso ɛnyɛ adanse sɛ nhyehyɛe no yɛ adwuma. Kyerɛwtohɔ ne awarefo baanu osuahu ho hia.
Sɛ hokafo biako di sika ho kwan so anaa ɔtwe adwene foforo aso a, asɛm no betumi asen sika nhyehyɛe a ɛtaa ba. Mmoa a ɛfata fi obi a ɔmfra mu hɔ betumi ahia. Ɛnsɛ sɛ ntetee no hwehwɛ sɛ onipa a ɔyɛ mmerɛw bɛda nsɛm adi wɔ ɔkwan a ɛma asiane yɛ kɛse so.
Osuani adwuma ne adesua akyi nkɔmmɔ
Kyerɛw mfiase a obu wom ma sika ho nkɔmmɔ no. Kyerɛw nsɛm a ehia ansa na wɔapene sika kyekyɛ so. De anohyeto biako ne ɔkwan biako a wɔde da ayamhyehye a ɛkɔ so ma abusuafo adi ho adwene ma. Kyerɛ sɛnea awarefo no betumi ahwehwɛ nhyehyɛe no mu a wɔmfa sika nkutoo nsusuw ɔdɔ.
Mmuae a ɛyɛ den bɔ ahiade titiriw ho ban, ebu awarefo baanu apaw tumi na ɛyɛ gyinaesi kwan a ɛda adi. Ɛfa ayamye sɛ gyinapɛn a ɛfata nipadua a etumi tena hɔ, sen ofie no so ahyɛde a enni ano.
NHWƐSO NHWEHWƐMU 3 · Osuani a Ɔsoa Abusua Asɛm
Tebea no
Osuani bi pɛ sɛ owie adwuma ho ntetee bere a ɔboa wɔ fie. Abusuafo taa ka sɛ obiara nni abusua no mu a ɔnam adesua so di yiye. Osuani no fi ase gye asɛm no di na ɔnsua ade daa. Fie no yɛ dede, ka no yɛ den na ɔhwɛ asɛyɛde sesa a wɔnka ansa. Ɔkyerɛkyerɛfo bi ka kyerɛ osuani no sɛ ɔngyae gyidi a ɛto no ano, nanso ɔmfa mmoa biara mma wɔ tebea ankasa no ho.
Asɛm a wɔde ma fii abusua mu no ho hia efisɛ ɛhyehyɛ anidaso. Ɛnyɛ nkyerɛkyerɛmu no nyinaa. Osuani no san hia bere, adesua nneɛma, sika ne asɛyɛde kyekyɛ a etumi di dwuma. Dwumadi a nokware wom nkyerɛ sɛ afa yi nyinaa ka bom.
Dwumadi ho nhwɛso a wɔayɛ
Gyinapɛn no ne adesua a ɛsom daakye a ɔno apaw. Mfiase tebea no ka adesua bere a ɛwɔ hɔ, bere a ɛpae, ka tua nna ne asɛyɛde titiriw ho. Osuani no paw adesua bere ketewa koraa na ɔsrɛ ofiefo apam pɔtee. Wɔhwehwɛ baabi a ɛyɛ dinn pii sɛ wobetumi anya a. Wɔde sika ho nsɛmmisa kɔ ntetee dwumadibea hɔ ntɛm sen sɛ wɔbɛkwati kosi da a ka di no.
Nipaban ntetee no de asɛm a wotumi sɔ hwɛ si abusua atemmu ananmu: “Meresua tebea a ɛboa me ma mewie adwuma yi.” Ɛho nhia sɛ osuani no ka sɛ abusua no nyinaa di mfomso anaa wɔada wɔ honhom mu. Nhwɛso foforo no ne adwuma a wawie ne adesrɛ a nokware wom a ɛdidi so.
Dapɛn biara kyerɛwtohɔ ka adesua a ɔbɔɔ ho mmɔden, nea ɔtee ase, nsɛmmisa a aka ne mmoa a onyae ankasa ho. Sɛ ntease ne ɔhaw titiriw a, ebia ɔkyerɛkyerɛfo mmoa anaa adesua kwan foforo ho hia. Sɛ ɔhwɛ asɛyɛde taa si adesua mmere ananmu a, ɛsɛ sɛ wɔsan hwɛ ofie apam no mu. Nea ɛde ɔhaw ba ahorow hia akwan ahorow a ɛka wɔn bom.
Sɛ ɔkwan a ɔpɛ no rentumi nyɛ yiye a
Osuani no betumi ahu sɛ bere nhyehyɛe a ɛwɔ hɔ no nni sika mu anaa adeyɛ mu ahoɔden. Bere nhyehyɛe a wɔasiesie, hyɛn a wɔatwentwɛn, ntetee dwumadibea foforo anaa ɔkwan foforo betumi afata. Nhyehyɛe no a ɔsesa nyɛ adanse sɛ abusua asɛm no yɛ nokware. Ɛkyerɛ sɛ nhyehyɛe a edi kan no hyiae anohyeto a mprempren entumi nsoa.
Honhom mu adwuma no ka akyɛ ho awerɛhow a ɔrennan no hyɛbrɛ ho. Ebetumi nso aka abusua abusuabɔ a ɔbɛkora so bere a ɔpo atemmu a wɔasi so pi wɔ nea awo ntoatoaso a ɛbɛba no betumi abɔ mmɔden ayɛ ho. Obu nhwehwɛ sɛ wobegye abusua nkɔmhyɛ biara atom.
Osuani adwuma ne adesua akyi nkɔmmɔ
Kyɛ asɛm no mu ma ɛnyɛ nipaban, nimdeɛ, nneɛma a ɛwɔ hɔ ne ofie tebea. Paw adeyɛ biako wɔ ɔfã biara a ɛfa ho. Kyerɛ adapɛn abien sɔhwɛ na ka nea wɔbɛfa sɛ nkɔso a ntease wom ansa mpo na sɔhwɛ nkyerɛwde aba.
Mmuae a ɛyɛ den nka nkyerɛ osuani no sɛ ɔnyɛ adwuma den pii wɔ tebea koro a ontumi mfa nni dwuma mu. Ɛnam adwuma a wotumi wie, mmoa ne nhwehwɛmu a ɛyɛ yiye so si adanse. Ɛsan gyae kwan ma ɔkwan a wɔasiesie a ɛmfa ɔsiesie ne nkogudi mmɔ abom.
NHWƐSO NHWEHWƐMU 4 · Mpɔtam a Ɛpɛ Biakoyɛ
Tebea no
Mpɔtam kuw bi kyerɛ biakoyɛ nanso wɔtaa gye akyinnye fa sika ne adwuma ho. Nnipa kakraa bi si gyinae, asɛyɛde mu nna hɔ na kuw mma suro sɛ kyerɛwtohɔ a wɔbɛbisa no bɛyɛ wɔn sɛ nokwaredi a enni hɔ. Ɔkannifo no srɛ adwene pa pii. Ahofamafo pɛ a wɔwɔ sɛ wɔbɛboa no tew so.
Suban no wɔ afa ahorow. Ankorankoro betumi de ahobammɔ su anaa tete yaw aba. Kuw no nso nni nhyehyɛe bi a ɛho hia, na tumi nnyɛ pɛ. Biakoyɛ ho frɛ a ɛbu saa tebea yi ani gu so betumi abɔ nhyehyɛe a ɛwɔ hɔ no ho ban sen sɛ ɛbɛma atu mpɔn.
Dwumadi ho nhwɛso a wɔayɛ
Gyinapɛn no ne nneɛma sohwɛ a wɔbom yɛ. Ɔkwan a ɛka wɔn bom a edi kan ne ntease pefee: kuw no kyerɛw n'atirimpɔw, ahyɛde a ɛwɔ hɔ, sika a ɛwɔ hɔ ne asɛyɛde. Wɔpene kwan a wɔde benya sika ho nsɛm tiawa a ɛfata so bere a wɔbɔ ankorankoro nsɛm ho ban. Wɔkyerɛw gyinae ne onipa a ɔwɔ ho asɛyɛde ne nhwehwɛmu da.
Ɔkannifo no mu adwuma fa ehu a ɛka sɛ nsɛmmisa de tumi to asiane mu no ho. Suban nsakrae no ne nsɛmmisa a ɛfata a obebua a ɔntɔ were, na wagye nea ato sin atom. Kuw mma adwuma ka adesrɛ pɔtee a obu wom a wɔde bɛba, sen sɛ wɔde asɛm a wɔte nkutoo bɛdi dwuma. Nsakrae yi mu biara nyi nhyehyɛe a ɛyɛ pɛ ho ahiade mfi hɔ.
Wɔpaw sɔhwɛ a ɛwɔ anohyeto ma adwuma biako. Ɛwɔ sika nhyehyɛe pɔtee, adwuma dodow a ɛyɛ yiye, dwumadi a wɔde edin ahyɛ ne ɔkwan a wɔapene so a wɔde bɛka dadwen. Awiei no, kuw no de bɔhyɛ toto nea wɔde mae ho na wobisa wɔn a wobuu wɔn adwuma ani guu so. Wɔfrɛ wɔn a adwuma no kaa wɔn no sɛ wɔnka wɔn adwene, na ɛnyɛ nhyehyɛɛfo nkutoo.
Bere a biakoyɛ da so yɛ den
Akyinnye bi betumi afa nea edi kan a ɛsono ampa ho. Nhyehyɛe a emu da hɔ remma apɛde nyinaa nyɛ pɛ. Ebetumi aboa nnipa ma wɔate sɛnea wosi gyinae ase na wɔapaw sɛ wɔn ho mu hyɛ da so fata anaa. Sɛ wosusuw sɛ subammɔne a emu yɛ den wɔ hɔ a, nkɔmmɔ a wɔde adwennwene yɛ a mmara pɔtee nni mu betumi nnɔɔso; afotu a ɛfata a efi obi a ɔmfra mu hɔ anaa akwan a wɔde asi hɔ betumi ahia.
Botae no nyɛ ɔdan a obiara nka n'ahometew. Ɛyɛ tebea a wotumi de pɛpɛɛpɛyɛ di akyinnye ho dwuma na adwuma a ɛboa kɔ so a wɔmfa ahyɛde nsie. Asomdwoe mu dɔ bere a nokware wɔ baabi a ɛbɛkɔ.
Osuani adwuma ne adesua akyi nkɔmmɔ
Hu ankorankoro mmuae biako ne nhyehyɛe tebea abien a ɛma suban no kɔ so. Kyerɛw akontaabu nhyehyɛe ma adwuma biako. Ka nsɛm a ɛsɛ sɛ ɛda adi, nea ɛsɛ sɛ ɛyɛ kokoamsɛm ne sɛnea wobetumi aka dadwen. Paw susudua a ɛka nea wɔde ma ne kuw mma a wɔn tumi sua no osuahu nyinaa ho.
Mmuae a ɛyɛ den ka gyinapɛn a wɔbom wɔ ne dwumadi, kyerɛwtohɔ ne mmuae a ahobammɔ wom bom. Egye tom sɛ asɛyɛde a wɔbom soa hia pii sen ankorankoro biara a wɔbɛsrɛ no sɛ ɔmma n'atenka nyɛ papa.
NNA 30 ƆKWAN A WODE ADESUA BƐHYƐ ABRABƆ MU
Ɔsram biako ntetee a wutumi yɛ
Fa nnidiso yi di dwuma bere a woakenkan nnyinaso no akyi. Yɛ adwuma wɔ ɔfã biako a woapaw mu ɔsram no nyinaa, gye sɛ ahobammɔ anaa nsakrae titiriw hwehwɛ adwene foforo. Dwumadi dodow no ara betumi ayɛ tiawa; nkɔmmɔ ne sika nhwehwɛmu betumi ahia bere pii. Sɛ da bi pa a, san fi ase wɔ kwan a edi hɔ a wutumi de di dwuma no so. Nnidiso yi yɛ adesua boafo, na ɛnyɛ bɔhyɛ sɛ asetena bɛsesa wɔ nna aduasa mu.
Nna 1 kosi 5 · Sua sɛ wobɛhwɛ
Da 1. Paw ɔfã biako na kyerɛw nea enti a ɛho hia. Fa nokwasɛm ka ɔhaw a ɛwɔ hɔ nnɛ no ho asɛm sen atemmu wɔ wo bo ho.
Da 2. Yi asɛm biako fi ne nkyerɛase mu. Fa nkyerɛase foforo abien ne asɛmmisa biako a ebetumi ama nsɛm a ɛboa ka ho.
Da 3. Hwɛ suban bi a ɛtaa san ba. Kyerɛw nea ɛhyɛ ase, wo mmuae, nea efi mu ba ne tebea biako a ɛboa ma ɛkɔ so.
Da 4. Ka gyinapɛn a wopɛ sɛ wode bɔ bra no din. Dan no suban a onipa foforo betumi ahu a ɔne wo nkyɛ gyidi koro mpo.
Da 5. Kyerɛw mfiase tebea. Kan nea ɛfa ho: apam a wɔanni so, adesua mmɔdenbɔ, mmoa adesrɛ, sika sɛe kyerɛwtohɔ anaa susudua foforo a ɛfata.
Nna 6 kosi 10 · Yɛ ɔkwan a ɛka wɔn bom
Da 6. Hwehwɛ nipaban ho asɛm biako mu. Fa adesua ho asɛm a abata adeyɛ pɔtee ho si atemmu a ɛka wo nyinaa ananmu.
Da 7. San hwɛ dapɛn a edi kan no mu. Kyerɛw nea wunim, nea wususuw nkutoo ne nea ɛda wo nkɛntɛnso mprempren akyi.
Da 8. Ma wo beae tebea biako tu mpɔn. Siesie adwinnade, tew ntwitwa so, yɛ korabea pefee anaa srɛ bere a wutumi de di dwuma.
Da 9. Di ɔhwɛ ahiade biako ho dwuma. Ma ntetee no ne wo nipadua, tumi ne tebea nhyia. Hwehwɛ mmoa baabi a ɛfata.
Da 10. Kyerɛ sɔhwɛ ketewa koraa a ɛboa. Ka adeyɛ, n'anohyeto, mmoa a ehia ne da a wobɛsan ahwɛ mu.
Nna 11 kosi 15 · Fa ntetee di dwuma wɔ abusuabɔ mu
Da 11. Ka adesrɛ pefee biako. Fa asɛm a wonim ne nyansahyɛ pɔtee di dwuma, sen asɛm a ɛfa obi foforo tirim adwene a ahintaw ho.
Da 12. Hu atenka bi a womfa sɛ ahyɛde. Paw mmuae a ebu atenka no ne nnipa a ɛka wɔn no nyinaa.
Da 13. Hwɛ anohyeto biako mu. Hu nea wubetumi de ama ne adeyɛ a sɛ wɔbu ano a, wubetumi ayɛ a ahobammɔ wom.
Da 14. Hwehwɛ nea efii mu bae ankasa mu. Fa mmɔdenbɔ a ankɔ yiye ka ho na kwati nkyerɛase sɛ nea efi mu ba biara si wo gyidi a edi kan so dua.
Da 15. Yɛ ɔsiesie baabi a ɛfata. Siesie mfomso, ma bɔhyɛ mu nna hɔ anaa fa kyɛwpa pɔtee ma a wonhwehwɛ bɔne fafiri ntɛm ara.
Nna 16 kosi 20 · Ma honam fam asetena nnya nnyinaso
Da 16. Hwehwɛ sika ho nokwasɛm biako a ɛfa ɔfã no ho mu. Di sika dodow anaa da bi ho adanse. Sɛ sika nyɛ titiriw a, hwehwɛ ade foforo te sɛ bere anaa nnwinnade mu.
Da 17. Hwehwɛ bɔhyɛ biako mu. Fa nea wɔkae toto nea wobetumi de ama ankasa ho. Siesie nea enhyia ansa na wode ahyɛde foforo aka ho.
Da 18. Wie adwuma ketewa bi. Ma nea efi mu ba no nnya kwan mma adesua, sen sɛ wobɛbɔ ho ban daa wɔ adweneyɛ mu.
Da 19. Bisa mmuae a ɛboa. Paw obi a obetumi aka adwuma anaa suban ankasa no ho asɛm, na bisa asɛmmisa pɔtee.
Da 20. Siesie sɔhwɛ no. Fa adanse sesa ade biako, te sɛ bere, kɛse, mmoa, akwankyerɛ anaa susudua a woapaw.
Nna 21 kosi 25 · Ma ntease mu nnɔ
Da 21. San hwɛ ɔfa a ɛto so abien no mu. Hu sɛ wo nneyɛe mu daa hɔ pii bere a nea wohwehwɛe no da so yɛɛ nea wonnim mpo.
Da 22. Dwennwen abɔde nhyehyɛe bi ho. Kyerɛw mfatoho a ɛboa ne anohyeto a ɛmma wonhyɛ ntotoho no.
Da 23. Dwennwen sɛnkyerɛnne anaa kyerɛwsɛm kronkron bi ho. Yi ne nsɛm a atwa ho ahyia fi w'ankasa dwumadi mu na paw adeyɛ biako a ɛfata.
Da 24. Kyerɛw ɔdae bere a wokae bi na ɛboa nkutoo. Fa nkyerɛase sɛ nea ebetumi aba. Nnyɛ nkrasɛm wɔ wo tirim.
Da 25. Fa mpaebɔ anaa adwennwene tiawa a ɛne wo gyidi hyia di dwuma. Ka adeyɛ a ɛfata ne nkyɛn no din na wie baabi a ɛyɛ yiye.
Nna 26 kosi 30 · Fa hyɛ abrabɔ mu na kɔ so
Da 26. Hwehwɛ nhyehyɛe kɛse no mu. Hu mmara, asɛyɛde a wɔbom soa anaa nneɛma ho haw a onipa biako mmɔdenbɔ nkutoo ntumi nsiesie.
Da 27. Paw nnidiso a ebetumi atena hɔ. Si gyinae wɔ nea wobɛtoa so, nea wubegyae ne mmoa a wuhia ma ɔsram a edi hɔ ho.
Da 28. Fa nnɛ tebea toto mfiase ho. Ka suban, tebea ne nea efi mu ba ho asɛm wɔ wɔn afa mu, a nea wonnim ka ho.
Da 29. Boaboa adanse kakraa bi ano. Fa nsakrae biako a ɛboa, mmɔdenbɔ biako a ankɔ yiye, adesua biako ne anammɔn biako a edi hɔ ka ho.
Da 30. Kyerɛw wo adesua-a-wode-bɔ-bra ho asɛm. Kyerɛ sɛnea gyinapɛn biako anya nipadua a emu da hɔ pii wɔ w'asetena mu. Yɛ apam biako a ɛyɛ yiye ma toa-so.
ADWUMA A ƐTO TWA A ƐDE ADESUA HYƐ ABRABƆ MU
Adwuma no
Siesie anom kasa anaa nkyerɛwee tiawa fa sɔhwɛ pɔtee biako ho. Wubetumi de wo nkutoo kyerɛwtohɔ nhoma adi dwuma sen sɛ wobɛkyɛ kokoam nsɛm wɔ baguam. Ka gyinapɛn, ɔfã, mfiase tebea, adeyɛ, tebea a ɛfa ho, nea efi mu ba, anohyeto ne ɔsiesie a edi hɔ. Sɔhwɛ ketewa a nokware adanse wom yɛ den sen asɛm kɛse a wontumi nhwehwɛ mu.
Sɛ nhwɛso no, osuani a obu adesua betumi akyerɛw sɛ adesua mmere abiɛsa a ɔyɛɛ ho nhyehyɛe no taa nya ntwitwa. Sɔhwɛ no betumi ayɛ mmere tiawa abien a wɔabɔ ho ban a wɔasiesie nneɛma no dedaw. Nhwehwɛmu no de mmɔdenbɔ, adwuma a wawie ne sɛ mmoa apam no bae toto ho. Ɛrenka sɛ wɔahyɛ sɔhwɛ nkyerɛwde papa ho bɔ dedaw.
Nea ɛda ntease adi
Adwuma a emu da hɔ yi nea wuhu fi nkyerɛase mu, ɛkyerɛ onipa kyɛfa ne abɔnten tebea nyinaa, ɛpaw adeyɛ a ɛfata na ɛde nokware hwehwɛ nea efi mu ba mu. Ɛsan bu kokoamsɛm, pene ne hokwan a obi wɔ sɛ ɔhwehwɛ mmoa a ɛfata. Eyinom yɛ adesua no gyinapɛn; ɛnyɛ ayaresa susudua anaa adansedi a aban agye atom.
Sɛ sɔhwɛ no mma nkɔso biara mma a, kyerɛ nea wusuae. Ebia suban no yɛɛ kɛse dodo, bere no mfatae, nimdeɛ bi nni hɔ anaa susudua a woapaw no ammua asɛmmisa no. Ɔsiesie betumi ada ntease adi. Atirimpɔw no ne sɛ wobɛyɛ nteteefo papa, na ɛnyɛ nkonimdi asɛm a wobɛbɔ ho ban.
Apam a ɛkɔ so
Mɛfa me gyinapɛn aba me nneyɛe mu wɔ baabi a metumi. Mɛkyerɛ nsonsonoe a ɛda nea minim ne nea mebɔ wɔ tirim ntam. Mɛhwehwɛ mmoa wɔ nea ɛsen me tumi ho. Mɛbu afoforo apaw tumi ne animuonyam. Mɛma adanse kwan ma ɛnsiesie me kwan. Mɛsan aba ntetee mu a merenyɛ mfomso a ɛwɔ me ho no nea ɛma migyaa me ho.
NKYERƐKYERƐ YI MU NSƐMFUA NKYERƐASE
Gyinapɛn ne nneyɛe a ɛhyia. Abusuabɔ a etumi di dwuma a ɛda gyinapɛn a woapaw ne abrabɔ ankasa ntam. Ɛnyɛ atenka tebea a ɛtena hɔ daa anaa bɔhyɛ sɛ nneɛma a ɛyɛ dɛ bɛba.
Soro ne fam. Wɔ nhoma yi adeyɛ kasa mu no, afa te sɛ botae pa ne adeyɛ, anisoadehu ne nhyehyɛe, emu osuahu ne honam fam nipadua. Tete asɛm no wɔ nkyerɛase amammerɛ a ɛtrɛw.
Mfatoho. Ntotohyɛ a ebetumi ama abusuabɔ bi mu ada hɔ. Nsɛsodi nkutoo nyɛ adanse sɛ nea ɛde ba anaa mmara no yɛ pɛ.
Mfiase tebea. Tebea ho kyerɛwtohɔ tiawa ansa na sɔhwɛ afi ase, a wɔde ma akyiri ntotoho nya nokware pii.
Anohyeto. Asɛm a ɛfa wo ho mu hyɛ anaa ano bi ho, a abata adeyɛ a ɛwɔ wo tumi mu ho wɔ baabi a ahobammɔ wom.
Ɔkwan a ɛka wɔn bom. Suban, nimdeɛ, mmoa, apam, nneɛma anaa beae nsakrae a ɛboa ma gyinapɛn dan adeyɛ.
Nneɛma a ɛne wɔn ho hyia. Abusuabɔ anaa ntotoho a ntease wom wɔ osuahu afa ahorow ntam. Wɔ dwumadi mu no, hwehwɛ n'adanse ne n'anohyeto mu.
Nhumu. Ntetee a ɛyi nea wuhu, nkyerɛase, adanse ne ahofama mu ansa na woayɛ ade.
Atenka ahoɔden. Asɛm a ɛkyerɛ atenka ano den ne ahosiesie a wode bɛyɛ ade wɔ ha, na ɛnyɛ honhom mu ahuruw dodow a wɔasusuw.
Mmara Titiriw. Abrabɔ pa ho nkyerɛkyerɛ a ɛfa sɛnea yɛne afoforo di ho. Ɛsono ne nneɛma a ɛne wɔn ho hyia ho nnyinasosɛm, ɛwom sɛ abien no nyinaa betumi akyerɛ abrabɔ kwan.
Adesua a wode bɔ bra. Adesua a wode ba da biara gyinaesi mu na wosiesie ntetee no bere a asetena de mmuae ba.
Apɛde a ɛda adi. Wɔ adesua yi mu no, adwene a wode ma nipadua a etumi di dwuma denam adeyɛ, tebea ne nhwehwɛmu a ɛfa ho so. Ɛnkyerɛ sɛ wɔahyɛ nea efi mu ba ho bɔ.
Ahwehwɛ. Adwennwene ho mfonini a wɔde sua suban ho ade. Ɛnsɛ sɛ wɔde ma obi soa onipa foforo suban a ɛhaw nnipa no ho fɔ.
Amanne. Ɔkwan a wotumi san yɛ a ɛboa adwene anaa ntease. Ne mfaso gyina sɛnea ɛsom asetena ne abrabɔ so.
Sum fã. Adwennwene ho asɛm a ɛfa su, ɔpɛ, ahiade anaa atenka a ɛyɛ den sɛ yebegye atom ho. Ɛnyɛ yare din.
Nneɛma sohwɛ. Ɔhwɛ a asɛyɛde wom ma nneɛma, abusuabɔ ne ahofama, a wɔn anohyeto ne nea efi mu ba a wode adwene ma ka ho.
NSƐM FIBEA HO NKYERƐKYERƐMU NE ADESUA A ƐKƆ AKYIRI
Sɛnea wɔde nsɛm no di dwuma
Honhom mu nkyerɛase, ntetee a ɛma emu ne ɛho hyia, nhwɛso nsɛm ne ntetee no yɛ nhoma yi ankasa nkyerɛkyerɛ foforo. Wɔmfa mma sɛ ayaresa sɔhwɛ mu nhwehwɛmu anaa tete adesua nhyehyɛe nkyerɛase tẽẽ. Nsɛm fibea a ɛwɔ ase no boa abakɔsɛm ne adeyɛ ho nsɛm a ɛwɔ anohyeto a wɔahyɛ no nsow wɔ nhoma no mu. Wɔhwɛɛ Intanɛt so nsɛm no wɔ 6 November 2026.
[1] The Newton Project. Dinhyɛmu ALCH00017. Translation and transcription of the Tabula Smaragdina of Hermes Trismegistus with notes. Dinhyɛmu no kyerɛ ne fibea sɛ Keynes MS 28, King's College, Cambridge. Eyi kyerɛ sɛ Newton yɛɛ krataa no ho adwuma; ɛnkyerɛ sɛ edin a anansesɛm de ma krataa no yɛ ɔkyerɛwfo ankasa a wɔadi ho adanse. https://www.newtonproject.ox.ac.uk/catalogue/record/ALCH00017
[2] Three Initiates. The Kybalion. Chicago: The Yogi Publication Society, 1908. Edin ne hokwan kratafa a edi kan no wɔ Wikisource nkyerɛwee mu. Wɔde yi adwuma a ɛbaa akyiri yi fi tete krataa amammerɛ no mu, na ɛnyɛ nyansahu adanse ma apɛde-a-ɛda-adi ho nsɛm. https://en.wikisource.org/wiki/The_Kybalion
[3] National Center for Complementary and Integrative Health. 5 Things To Know About Relaxation Techniques for Stress; ne Relaxation Techniques What You Need To Know. Wɔde di dadwen, ahomegye, adanse a ɛgu ahorow ne ayaresa a ɛfata a wɔtaa de ma a wɔkɔ so nya no ho nkɔmmɔ a ɛwɔ anohyeto. https://www.nccih.nih.gov/health/tips/things-to-know-about-relaxation-techniques-for-stress ne https://www.nccih.nih.gov/health/relaxation-techniques-what-you-need-to-know
[4] Consumer.gov. Making a Budget. Wɔde di sika a ɛba ne ka a wɔkyerɛw, sika sɛe akyidi ne nhyehyɛe nhwehwɛmu mu ntetee titiriw. Nhoma yi nhwɛso de akontaabu a wɔatoto di dwuma; ɛnyɛ mpɔtam sikasɛm akontaabu. https://consumer.gov/your-money/making-budget
[5] Consumer Financial Protection Bureau. An Essential Guide to Building an Emergency Fund. Wɔde kyerɛ nsonsonoe a ɛda ka a w'ani nna so ne sika sɛe foforo ntam, bere a sika ba ne kɔ ho hia ne sika korabea a wɔma ɛne tebea hyia. Ɛyɛ ɔmanfo adesua nneɛma; ɛsɛ sɛ akenkanfo di nhyehyɛe a ɛwɔ wɔn ankasa ɔman mu ho adanse. https://www.consumerfinance.gov/an-essential-guide-to-building-an-emergency-fund/
[6] The Bible. Matthew 6:10. Ti 23 mu nkɔmmɔ no yɛ adwennwene dwumadi a ɛfa botae pa a ɛda adi wɔ asase so abrabɔ mu ho. Ɛnka sɛ krataa no si abakɔsɛm mu pɛ a ɛda Kristofo gyidi ne Hermes amammerɛ ntam so dua. Fa nkyerɛase a ɛfata w'adesua tebea toto ho.
Awiei adwennwene
Nkyerɛkyerɛ no san de yɛn ba da biara abobow no ho: nkɔmmɔ, akontaabu nhoma, bɔhyɛ, ɔdan, apaw bere. Ɛhɔ na nea aniwa nhu no da adi wɔ sɛnea yɛde yɛn ho hyɛ mu no mu. Ɛhɔ na gyinapɛn nya nsa. Ɛhɔ na mpaebɔ dan kyɛwpa, anisoadehu dan nkyerɛwee, na ɔdɔ dan anohyeto a wotumi di ho ni.
Fa ahintasɛm no ka wo ho a worenhyɛ no sɛ ɛnkyerɛ ade biara mu. Fa asɛyɛde ka wo ho a worennnan no sobo. Ma wo mu asetena nnya kwan a ɛdɔɔso ma nokware, na ma abɔnten asetena nnya mmeae pii a wubetumi de saa nokware no adi dwuma.
Wisdom Sage
Book of Wisdom University
gptawake.com